Szukasz czegoś dla siebie?! - DOWIEDZ SIĘ WIECEJ NA NEVATIS.PL!

Zasada wzajemnego uznawania w sprawach karnych

Spis treści

Wykaz skrótów / 5

Wstęp / 21

Rozdział 1

Pojęcie uznawania w sprawach karnych / 25

1.1. Terytorialne ograniczenie skuteczności

orzeczeń państwowych / 25

1.2. Ponadgraniczne skutki czynności procesowych

– uznawanie sensu largo i sensu stricto / 27

1.3. Rys historyczny uznawania

w sprawach karnych / 28

Rozdział 2

Rozwój zasady wzajemnego uznawania w sprawach karnych / 32

2.1. Wspólnotowe pochodzenie

zasady wzajemnego uznawania / 32

2.1.1. Zasada wzajemnego uznawania

jako środek realizacji wspólnego rynku / 32

2.1.2. Problem zastosowania zasady wzajemnego

uznawania w ramach współpracy sądowej

w sprawach karnych / 34

2.1.3. Wnioski / 37

2.2. Elementy wzajemnego uznawania w istniejących

umowach / 39

2.2.1. Rada Europy / 40

2.2.2. Wspólnoty Europejskie i Unia Europejska / 41

Rozdział 3

Zasada wzajemnego uznawania – zagadnienia terminologiczne / 43

3.1. Uznawanie, a wzajemne uznawanie.

Wzajemne uznawanie jako nowa jakość

we współpracy w sprawach karnych / 44

3.2. Zasada wzajemnego uznawania

jako pojęcie języka prawnego i prawniczego, zasada

wzajemnego uznawania wyroków i orzeczeń sądowych / 47

3.3. Cel ustalenia treści zasady wzajemnego uznawania

jako pojęcia języka prawnego / 49

3.4. Zasada wzajemnego uznawania i model wzajemnego

uznawania / 50

3.5. Czym jest model wzajemnego uznawania? / 53

3.6. Czy model wzajemnego uznawania

jest zasadą prawną? / 57

3.7. Rodzaje uznania z punktu widzenia jego celu / 60

3.7.1. Uznanie w celu wykonania

obcej czynności procesowej / 61

3.7.2. Uznanie w celu uwzględnienia

obcej czynności procesowej / 65

3.8. Definicje pozostałych pojęć związanych z zasadą

wzajemnego uznawania / 69

3.8.1. Sprawy karne / 70

3.8.2. Decyzje, orzeczenia, wyroki, czynności

procesowe / 73

3.9. Przedmiotowy i podmiotowy zakres zastosowania

modelu wzajemnego uznawania / 74

3.9.1. Zakres zastosowania modelu wzajemnego

uznawania z uwagi na uznawaną czynność

procesową / 75

3.9.2. Zakres zastosowania modelu wzajemnego

uznawania z uwagi na zarzucane/popełnione

przestępstwo / 76

3.9.3. Zakres zastosowania modelu wzajemnego

uznawania z uwagi na osobę podejrzanego/

oskarżonego/sprawcy / 76

3.10. Uznawanie ustaw / 79

3.11. Zasada wzajemnego uznawania

jako dziedzina badawcza / 81

Zasada wzajemnego uznawania a współpraca w sprawach

karnych / 85

4.1. Międzynarodowa współpraca w sprawach karnych

i jej rodzaje / 85

4.2. Zasada wzajemnego uznawania jako podstawa systemu

współpracy w sprawach karnych między państwami

członkowskimi / 87

4.3. Model wzajemnego uznawania jako podstawa

europejskiego wymiaru sprawiedliwości

w sprawach karnych / 88

4.4. Model wzajemnego uznawania jako podstawa

europejskiego wymiaru sprawiedliwości

w sprawach karnych a prawo pierwotne / 91

4.5. Zasada wzajemnego uznawania jako droga

do wspólnego obszaru postępowania karnego / 93

Cechy zasady wzajemnego uznawania w sprawach karnych

wynikające z jej źródeł / 95

5.1. Cechy zasady wzajemnego uznawania wynikające

ze źródeł normatywnych / 96

5.1.1. Istniejące instrumenty wzajemnego uznawania / 96

5.1.2. Planowane instrumenty wzajemnego uznawania / 125

5.1.3. Akty prawa pierwotnego / 133

5.1.4. Cechy zasady wzajemnego uznawania

wynikające ze źródeł normatywnych

– ocena i wnioski / 135

5.2. Cechy zasady wzajemnego uznawania wynikające

ze źródeł pozanormatywnych / 138

5.2.1. Posiedzenie Rady Europejskiej w Cardiff

i wiedeński Plan Działania / 139

5.2.2. Program z Tampere / 140

5.2.3. Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu

Europejskiego z dnia 26 lipca 2000 r. / 141

5.2.4. Program środków w celu realizacji

zasady wzajemnego uznawania orzeczeń

sądowych w sprawach karnych / 142

5.2.5. Corpus Juris / 144

5.2.6. Zielona księga w sprawie ochrony interesów

finansowych Wspólnot Europejskich

i utworzenia Prokuratury Europejskiej

z dnia 11 grudnia 2001 r. / 146

5.2.7. Zielona księga w sprawie zbliżania, wzajemnego

uznawania i wykonywania sankcji w Unii

Europejskiej / 147

5.2.8. Program haski: wzmacnianie wolności,

bezpieczeństwa i sprawiedliwości w Unii

Europejskiej / 148

5.2.9. Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu

Europejskiego z dnia 19 maja 2005 r. / 148

5.2.10. Plan działania Rady i Komisji służący realizacji

programu haskiego / 148

5.2.11. Program sztokholmski / 149

5.2.12. Plan działań służący realizacji programu

sztokholmskiego / 150

5.2.13. Cechy zasady wzajemnego uznawania wynikające

ze źródeł pozanormatywnych ocena i wnioski / 151

5.3. Cechy zasady wzajemnego uznawania wynikające

z orzecznictwa ETS / 152

5.4. Charakterystyka zasady wzajemnego uznawania

w poglądach doktryny / 155

5.4.1. Ekwiwalentność czynności procesowych

państw członkowskich / 156

5.4.2. Zasada wzajemnego uznawania jako przeciwieństwo

tradycyjnego systemu współpracy w sprawach

karnych / 157

5.4.3. Bezwarunkowość uznania, rezygnacja z tradycyjnych

zasad współpracy, wyłączenie

badania podwójnej przestępności / 158

5.4.4. Automatyzm wykonania, brak modyfikacji

uznanego orzeczenia, procedura exequatur / 159

5.4.5. Bezpośrednia skuteczność uznanego orzeczenia

w innym państwie członkowskim / 160

5.4.6. Odpolitycznienie i odformalizowanie

współpracy / 161

5.4.7. Przesłanki zastosowania

zasady wzajemnego uznawania / 162

5.4.8. Podstawy zasady wzajemnego uznawania / 163

5.5. Wnioski / 164

Rozdział 6

Treść modelu wzajemnego uznawania / 167

6.1. Założenia terminologiczne i wyjaśnienie

obranej metody badawczej / 167

6.1.1. Cechy modelu wzajemnego uznawania / 167

6.1.2. Treść modelu wzajemnego uznawania oraz jego

istota / 168

6.1.3. Kryteria zasady wzajemnego uznawania / 171

6.1.4. Metoda badawcza. Zgodność kryterium z istotą modelu

wzajemnego uznawania. Wymogi międzynarodowego

obrotu w sprawach karnych / 173

6.2. Skutki prawne wywoływane przez obcą czynność

procesową w państwie jej uznania / 181

6.2.1. Skutki prawne wynikające z czynności

procesowej / 182

6.2.2. Skutki prawne, jakie prawo państwa uznania

wiąże z czynnościami danego rodzaju / 192

6.3. Przesłanki, których spełnienie decyduje o obowiązku

uznania obcej czynności procesowej / 194

6.4. Analiza poszczególnych kryteriów zasady wzajemnego

uznawania / 196

6.4.1. Kryterium bezwarunkowości uznania.

Podstawy odmowy / 196

6.4.2. Kryterium gwarancji udzielanych

przez państwo uznające / 259

6.4.3. Kryterium odroczenia uznania czynności

procesowej / 261

6.4.4. Kryterium odroczenia wykonania uznanej

czynności procesowej / 262

6.4.5. Kryterium obligatoryjności uznania / 264

6.4.6. Kryterium zasady specjalności / 265

6.4.7. Kryterium automatyzmu wykonania / 266

6.4.8. Kryterium ingerencji w treść uznanej

czynności procesowej / 268

6.4.9. Kryterium bezpośredniej skuteczności czynności

procesowej w państwie uznającym / 270

6.4.10. Kryterium środków odwoławczych

przeciwko uznanej czynności procesowej

w państwie uznania / 272

6.4.11. Kryterium zastosowania obcego prawa / 274

6.4.12. Kryterium organów sądowych

jako wyłącznych organów decyzyjnych

i uproszczeń proceduralnych / 277

6.5. Wnioski. Treść modelu wzajemnego uznawania / 278

Realizacja modelu wzajemnego uznawania / 289

7.1. Pojęcie realizacji modelu wzajemnego uznawania / 289

7.2. Przeszkody w realizacji modelu

wzajemnego uznawania / 292

7.2.1. Suwerenność państwowa / 292

7.2.2. Brak kompatybilności / 297

7.2.3. Brak zaufania / 299

7.2.4. Wzajemne relacje między przeszkodami w realizacji

modelu wzajemnego uznawania / 304

7.3. Instrumenty związane z realizacją modelu wzajemnego

uznawania / 306

7.3.1. Instrumenty harmonizujące prawo karne materialne

i procesowe / 307

7.3.2. Propozycje instrumentów ustanawiających

minimalne standardy w zakresie podstawowych

praw proceduralnych w postępowaniu karnym / 308

7.3.3. Wzajemne uznawanie orzeczeń zapadłych

in absentia / 315

7.3.4. Rozwiązywanie konfliktów jurysdykcji oraz zasada

ne bis in idem / 317

7.3.5. Przekazywanie postępowań w sprawach

karnych / 321

7.3.6. Wymiana informacji z rejestrów karnych / 322

7.3.7. Ochrona danych osobowych przetwarzanych

w ramach PWBiS / 325

7.4. Środki wspierające realizację modelu wzajemnego

uznawania / 327

7.4.1. Harmonizacja prawa państw członkowskich / 328

7.4.2. Wzmacnianie wzajemnego zaufania / 344

7.4.3. Rozwiązywanie konfliktow jurysdykcji

i zasada ne bis in idem / 352

7.4.4. Wymiana informacji o toczących się i zakończonych

postępowaniach karnych a realizacja modelu

wzajemnego uznawania / 393

Podsumowanie / 397

Zakończenie / 409

Bibliografia / 413

15

Wykaz skrótów

1. Akty prawne

decyzja ramowa

2002/584/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW

z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego

nakazu aresztowania i procedury

wydawania osób między Państwami Członkowskimi

(Dz. Urz. WE L 190 z 18.7.2002, s. 1)

decyzja ramowa

2003/577/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2003/577/WSiSW z dnia

22 lipca 2003 r. w sprawie wykonania w Unii

Europejskiej postanowień o zabezpieczeniu

mienia i środków dowodowych (Dz. Urz. WE

L 196 z 2.8.2003, s. 45)

decyzja ramowa

2005/214/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2005/214/WSiSW

z dnia 24 lutego 2005 r. w sprawie stosowania

zasady wzajemnego uznawania do kar

o charakterze pieniężnym (Dz. Urz. UE L 76

z 22.3.2005, s. 16)

decyzja ramowa

2006/783/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2006/783/WSiSW z dnia

6 października 2006 r. w sprawie stosowania

zasady wzajemnego uznawania do nakazów

konfiskaty (Dz. Urz. UE L 328 z 24.11.2006, s. 59)

decyzja ramowa

2008/675/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2008/675/WSiSW

z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie uwzględniania

w nowym postępowaniu karnym wyroków

skazujących zapadłych w państwach członkowskich

Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L

220 z 15.8.2008, s. 32)

2008/909/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2008/909/WSiSW

z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady

wzajemnego uznawania do wyroków

skazujących na karę pozbawienia wolności

lub inny środek polegający na pozbawieniu

wolności – w celu wykonania tych wyroków

w Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE L 327

z 15.12.2008, s. 27)

decyzja ramowa

2008/947/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2008/947/WSiSW

z dnia 27 listopada 2008 r. o stosowaniu zasady

wzajemnego uznawania do wyroków i decyzji

w sprawie zawieszenia lub warunkowego

zwolnienia w celu nadzorowania przestrzegania

warunków zawieszenia i obowiązków wynikających

z kar alternatywnych (Dz. Urz. UE

L 337 z 16.12.2008, s. 102)

decyzja ramowa

2008/978/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2008/978/WSiSW

z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie europejskiego

nakazu dowodowego dotyczącego

przedmiotów, dokumentów i danych, które

mają zostać wykorzystane w postępowaniach

w sprawach karnych (Dz. Urz. UE L 350

z 30.12.2008, s. 72)

decyzja ramowa

2009/299/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2009/299/WSiSW

zmieniająca decyzje ramowe 2002/584/WSi-

SW, 2005/214/WSiSW, 2006/783/WSiSW,

2008/909/WSiSW oraz 2008/947/WSiSW

i tym samym wzmacniająca prawa procesowe

osób oraz ułatwiająca stosowanie zasady wzajemnego

uznawania do orzeczeń wydanych

pod nieobecność danej osoby na rozprawie

(Dz. Urz. UE L 81 z 27.3.2009, s. 24)

decyzja ramowa

2009/315/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2009/315/WSiSW w sprawie

organizacji wymiany informacji pochodzących

z rejestru skazanych pomiędzy Państwami

Członkowskimi oraz treści tych informacji

(Dz. Urz. UE L 322 z 9.12.2005, s. 33)

decyzja ramowa

2009/829/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2009/829/WSiSW z dnia

23 października 2009 r. w sprawie stosowania

przez państwa członkowskie Unii Europejskiej

zasady wzajemnego uznawania do decyzji

w sprawie środków nadzoru stanowiących

alternatywę dla tymczasowego aresztowania

(Dz. Urz. UE L 294 z 11.11.2009, s. 20)

decyzja ramowa

2009/948/WSiSW

decyzja ramowa Rady 2009/948/WSiSW z dnia

30 listopada 2009 r. w sprawie zapobiegania

konfliktom jurysdykcji w postępowaniu karnym

i w sprawie rozstrzygania takich konfliktów

(Dz. Urz. UE L 328 z 15.12.2006, s. 42)

EKPCz europejska Konwencja o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności (Europejska

Konwencja Praw Człowieka) sporządzona

w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona

nastepnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona

Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61,

poz. 284 z późn. zm.)

Karta Karta Praw Podstawowych

KdE Konstytucja dla Europy

k.k. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny

(Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.)

k.k.s. ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks

karny skarbowy tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r.

Nr 111, poz. 765 z późn. zm.)

k.k.w. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks

karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557

z późn. zm.)

Konstytucja Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483

z późn. zm.)

Konwencja

z 1957 r.

Europejska Konwencja o ekstradycji z 13 grudnia

1957 r.

Konwencja

z 1959 r.

Europejską Konwencję o pomocy prawnej

w sprawach karnych z 20 kwietnia 1959 r.

Konwencja

z 1970 r.

Europejska Konwencja o międzynarodowej

ważności wyroków karnych z 28 maja 1970 r.

Konwencja

z 1972 r.

Europejska Konwencja o przekazywaniu ścigania

w sprawach karnych z 15 maja 1972 r.

Konwencja

z 2000 r.

Konwencja o wzajemnej pomocy w sprawach

karnych z 29 maja 2000 r.

k.p.k. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania

karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555

z późn. zm.)

k.w. ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń

(tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 46,

poz. 275 z późn. zm.)

KWUS Konwencja Wykonawcza do Układu z Schengen

TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

(wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83

z 30.3.2010, s. 47)

TUE Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83

z 30.3.2010, s. 13)

TWE Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską

(wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E

z 29.12.2006, s. 37)

TzL Traktat z Lizbony, Traktat Teformujący

(Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1)

2. Inne

BGH Bundesgerichtshof

CJ Corpus Juris zawierający przepisy karne mające

na celu ochronę interesów finansowych

Unii Europejskiej (Corpus Juris)

CzPKiNP Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

ENA europejski nakaz aresztowania

END europejski nakaz dowodowy

ENDo europejski nakaz dochodzeniowy

ENN europejski nakaz nadzoru

ENO europejski nakaz ochrony

ENW europejski nakaz wykonawczy

EPS Europejski Przegląd Sądowy

ETPCz Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS Europejski Trybunał Sprawiedliwości, Trybunał

Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich

ETS European Treaty Series

EuR Europarecht (czasopismo)

EuZW Europäische Zeischrift für Wirtschaftsrecht

GA Goltdammers‘s Archiv für Strafrecht

IRG Gesetz über die internationale Rechtshilfe in

Strafsachen (Internationales Rechtshilfegesetz)

JA Juristische Arbeitsblätter

JURA Juristische Ausbildung

JuS Juristische Schulung

JZ Juristenzeitung

Komisja Komisja Wspólnot Europejskich, Komisja Europejska

KPP Kwartalnik Prawa Publicznego

KritV Kritische Vierteljahresschrift für Gesetzgebung

und Rechtswissenschaft

Nb. numer brzegowy

niem. niemiecki

NJW Neue Juristische Wochenschrift

NStZ Neue Zeitschrift für Strafrecht

Pal. Palestra

PiP Państwo i Prawo

PPE Przegląd Prawa Europejskiego

Program środków

z 2000 r.

Program środków w celu urzeczywistnienia

zasady wzajemnego uznawania z 29 listopada

2000 r.

Prok. i Pr. Prokuratura i Prawo

PS Przegląd Sądowy

PWBiS Przestrzeń Wolności, Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości

Rada Rada Wspólnot Europejskich, Rada Unii Europejskiej

(od 1993 r.)

RP Rzeczpospolita Polska

SE Studia Europejskie

SN Sąd Najwyższy

StraFo Strafverteidiger Forum

StV Strafverteidiger

TK Trybunał Konstytucyjny

UE Unia Europejska

WE Wspólnota Europejska / Wspólnoty Europejskie

WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy

Zb. Orz. Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości

Wspólnot Europejskich

ZIS Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik

ZRP Zeitschrift für Rechtspolitik

ZSK Związkowy Sąd Konstytucyjny (Verfassungsgerichtshof)

ZStW Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft

Pojęcie uznawania w sprawach karnych

1.1. Terytorialne ograniczenie skuteczności

orzeczeń państwowych

Mimo że skuteczność czynności procesowych podejmowanych

przez organy danego państwa, a w szczególności orzeczeń wydawanych przez jego sądy, jest co do zasady terytorialnie ograniczona i to zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych, trudno już dzisiaj zaakceptować kategoryczną tezę, że „… u granic państwa suwerennego kończy się skuteczna moc jego władz, ustaje też siła i skuteczność orzeczeń jego sądów”1.

W XIX w. zasada par in parem non habet imperium – ograniczająca moc orzeczeń do terytorium państwa ich wydania i zakazująca realizowania aktów władczych na terytorium innych suwerennych państw – zaczęła przewidywać wyjątki wymuszone na obszarze prawa cywilnego koniecznością zapewnienia międzynarodowego obrotu 2 a na obszarze prawa karnego realizacją praw człowieka, względów ekonomiki procesowej, idei humanitaryzmu w prawie karnym wykonawczym, czy wreszcie chęcią skuteczniejszego ścigania przestępczości międzynarodowej poprzez zwiększenie efektywności działania sądów

krajowych. Liczba i waga tych wyjątków wzrosła w drugiej połowie XX w. na skutek prac Rady Europy, natomiast zapoczątkowane pod koniec zeszłego stulecia tendencje w prawodawstwie Unii Europejskiej podważyły zupełnie starą zasadę i prowadzą do ukształtowania nowej, zgodnie z którą granice państw członkowskich nie stanowią bariery dla skuteczności orzeczeń i innych czynności procesowych w tych

państwach podejmowanych.

Rozszerzenie skuteczności czynności procesowych 3 poza granice państwowe, do którego dochodzi w ramach międzynarodowej współpracy w sprawach karnych (zob. 4.1), wiąże się z problemem „uznawania” tych czynności w innych państwach. Zgodnie z definicją słownikową „uznać” oznacza dojść do wniosku, że coś jest słuszne, właściwe, konieczne lub obowiązujące, orzec, stwierdzić jakiś stan lub fakt; potwierdzić coś oraz poczytać lub wziąć kogoś lub coś za kogoś, za coś, za jakiegoś, czy za jakieś 4. Takie rozumienie pojęcia „uznanie”

(„uznawanie”) nie odpowiada jednak w pełni „uznawaniu” obcych czynności procesowych. Konsekwencją uznania jest w tym wypadku nie tylko przyjęcie, że czynność procesowa obowiązuje, ale również, że ma ona znaczenie prawne w państwie uznającym i że wywołuje ona w tym państwie określone skutki. „Uznać obcą czynność procesową” – to zaakceptować wywołanie przez nią konsekwencji prawnych w państwie uznania, a w szczególności – choć nie zawsze – również tych konsekwencji prawnych, które wywołuje ona w państwie jej pochodzenia 5.

Jak wskazuje M. Płachta, „kwestia uznawania zagranicznych aktów pojawia się wówczas, gdy sąd jednego państwa staje przed koniecznością (…) wyrażenia stosunku do (…) aktów wydanych przez organy innego państwa”6. Uznanie takie wiąże się niejako automatycznie z akceptacją podstawy prawnej dokonania czynności procesowej. Dopuszczenie przez państwo uznające skutków obcego wyroku wydanego w sprawie karnej zakłada więc równoczesne swoiste uznanie przez to państwo

przepisów ustawy karnej materialnej i procesowej, w oparciu o które dana czynność procesowa została dokonana (zob. 3.10).

1.2. Ponadgraniczne skutki czynności procesowych

– uznawanie sensu largo i sensu stricto

Skutki, które obca czynność procesowa wywołuje w innym państwie są oczywiście odmienne w zależności od rodzaju 7 i treści 8 uznawanej czynności procesowej oraz zakresu uznania. Zakres ten wynika z przepisów ustawy lub umowy międzynarodowej, które stanowią podstawę prawną uznania i jest szerszy bądź węższy w zależności od przyczyny uznania danej czynności procesowej. Ten sam wyrok skazujący może być uznany w celu wykonania orzeczonej nim kary oraz wyłącznie w celu zaliczenia kary wykonanej w oparciu o ten wyrok na poczet kary wymierzonej w państwie uznającym po ponownym przeprowadzeniu przez to państwo postępowania karnego. W pierwszym wypadku wyrok stanowi przeszkodę do ponownego wszczęcia postępowania w państwie uznania. W przypadku drugim państwo nie jest związane treścią wyroku i może po raz kolejny rozstrzygać o winie i karze, a do wywołania przez obcy wyrok jakichkolwiek skutków dochodzi tylko wtedy, gdy drugim wyrokiem wydanym w tej samej sprawie zostanie wymierzona kara.

Różny zakres uznania, a w konsekwencji i skutków wywoływanych przez obcą czynność procesową w innym państwie, pozwala rozróżnić między uznawaniem sensu largo i sensu stricto. Uznawanie w wąskim znaczeniu ma miejsce wtedy, gdy skutki prawne czynności procesowej w państwie uznania odpowiadają skutkom prawnym, które w analogicznej sytuacji procesowej czynność ta pociągnęłaby za sobą w państwie jej dokonania. W przypadku uznania sensu stricto związanie organu danego państwa obcą czynnością procesową przypomina sytuację „wzajemnego uznawania” przez krajowe organy wymiaru sprawiedliwości czynności procesowych przez nie dokonywanych.

Przykładem uznania w wąskim znaczeniu jest uznanie obcego wyroku skazującego w celu wykonania kary lub w celu przyjęcia, że sprawca działał w warunkach recydywy. Do uznania sensu stricto dochodzi także, gdy obcy wyrok wydany w tej samej sprawie pociąga za sobą odmowę wszczęcia lub umorzenie postępowania karnego.

W przypadku uznania sensu largo fakt dokonania danej czynności procesowej ma znaczenie z punktu widzenia prawa państwa uznania, jednakże obca czynność wywołuje ograniczone skutki prawne w państwie uznającym. Można w uproszczeniu stwierdzić, że uznawanie w szerokim znaczeniu bazuje na akceptacji obcych porządków prawnych jako takich, lecz odrzuca większość konsekwencji wynikających z zastosowania obcego prawa. Inaczej mówiąc, cel, w którym dokonana została czynność procesowa, nie może być w przypadku uznania sensu largo osiągnięty. Konsekwencją przyjęcia takiego zakresu uznania są przepisy art. 114 § 1 i 2 k.k. Wyrok skazujący wydany w państwie obcym nie stanowi co do zasady przeszkody do ponownego skazania sprawcy za ten sam czyn zabroniony przed sądem polskim.

Jeżeli jednak kara orzeczona za granicą została w części lub w całości wykonana, sąd zobowiązany jest zaliczyć wykonaną karę na poczet kary orzeczonej. Zakres uznania ogranicza się w takim wypadku jedynie do faktu wymierzenia kary i jej całkowitego bądź częściowego wykonania za granicą.

1.3. Rys historyczny uznawania w sprawach karnych

Początkowo respektowanie skutków zagranicznych orzeczeń ograniczało się do kwestii wykonania kary orzeczonej obcym wyrokiem.

W średniowieczu decydowały o tym względy praktyczne i wola pozyskania niewolników 9. Nieliczne nowożytne umowy międzynarodowe zawierające postanowienia dotyczące wykonywania obcych wyroków ograniczały tę możliwość początkowo tylko do kar o charakterze majątkowym.

Jedną z bardziej znanych umów tego rodzaju jest traktat o żegludze na Renie (niem. Rheinschiffartsakte) z 17 października 1868 r., łączący Belgię, Niemcy, Francję, Niderlandy i Szwajcarię, w którym państwa-strony zobowiązały się wykonywać kary grzywny nakładane przez sądy reńskie niezależnie od miejsca wydania wyroku 10.

Pierwsze postanowienia prawa wewnętrznego wprowadzające

możliwość wykonywania obcych wyroków pojawiły się również

w drugiej połowie XIX w. Zgodnie z § 231 ust. 3 kodeksu postępowania karnego Królestwa Hanoweru i art. 30 szwajcarskiej ustawy o ekstradycji z 22 stycznia 1892 r. wykonanie obcego wyroku stanowiło alternatywę dla wydania przestępcy innemu państwu 11. Ustawa Niemieckiego Związku Północnego o pomocy sądowej z 21 czerwca 1869 r. przewidywała tymczasem obowiązek państw członkowskich Związku wykonywania wyroków innego państwa. Zakresem przedmiotowym ustawy objęto obok kar majątkowych również pozbawienie wolności nie przekraczające 6 tygodni.

Problem wykonywania zagranicznych wyroków karnych został

podjęty ponownie po drugiej wojnie światowej 12. W konwencji z 8 marca 1948 r. Dania, Norwegia i Szwecja zobowiązały się uznawać swoje wyroki w zakresie kar pieniężnych i kosztów procesu. Zawarta 23 marca 1962 r. umowa o współpracy pomiędzy Danią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją (tzw. umowa helsińska) rozszerzyła zakres współpracy o kary pozbawienia wolności, tworząc charakterystyczny model uznawania i wykonywania zagranicznych wyroków opierający się na prawie jednobrzmiących ustawach wydanych w tych państwach 13.

Dnia 26 września 1968 r. Belgia, Niderlandy i Luksemburg podpisały umowę o wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach karnych przewidującą daleko idące regulacje i obejmującą obok kar lub środków polegających na pozbawieniu wolności i kar pieniężnych również pozbawienie praw i inne orzeczenia rozstrzygające o winie.

W ramach Rady Europy przyjęto początkowo Konwencję o międzynarodowej ważności wyroków karnych z 28 maja 1970 r.14, a następnie Konwencję o przekazywaniu osób skazanych z 21 marca 1983 r.15 Pierwsza z tych umów, mimo szerokiego zakresu przedmiotowego, ma niewielkie znaczenie w praktyce. Konwencja z 1983 r. stanowi tymczasem, podstawowy instrument przekazywania między państwami Rady Europy osób skazanych na karę pozbawienia wolności celem jej wykonania w innym państwie.

Za najstarszy przepis przewidujący obowiązek uznania obcego

wyroku celem uwzględnienia faktu uprzedniego skazania lub uniewinnienia za ten sam czyn za granicą uznaje się art. 13 ust. 1 belgijskiej ustawy wprowadzającej kodeks postępowania karnego z 17 kwietnia 1878 r.16

Zdecydowanie dłuższą historię ma ekstradycja 17. Francuskie pojęcie extradition użyte zostało w akcie prawnym po raz pierwszy dopiero pod koniec XVIII w., lecz idea przekazywania przestępców sięga starożytności 18. Niemniej jednak o nowoczesnej ekstradycji, jako instrumencie międzynarodowej współpracy w sprawach karnych może być mowa dopiero od końca XIX w., kiedy to miejsce politycznych celów ekstradycji zaczęły zajmować cele związane z realizowaniem określonej polityki kryminalnej, a przede wszystkim ze zwalczaniem przestępczości. Również powiązanie ekstradycji z faktem uznania obcego orzeczenia było we wczesnym jej okresie nieistotne, a wydanie stanowiło akt suwerennej, absolutnej władzy uzależniony od stosunków politycznych między obydwoma krajami 19. Uchwalenie pierwszych ustaw regulujących ekstradycję 20 pozwoliło na jej prawną legitymację.

Podkreślenia wymaga również przyjęcie w 1880 r. przez Instytut de droit international 26 tez stanowiących propozycje odpowiedniego ukształtowania ekstradycji między państwami europejskimi 21. Niektóre z tych tez nawet aktualnie brzmią nowocześnie 22. Jak twierdzi S. Braum, wynika z nich możliwość rozszerzania przez prawo międzynarodowe granic ścigania wyznaczonych w krajowym prawie karnym, jeżeli jest to konieczne celem skutecznego zwalczania przestępczości 23.

Rozwój zasady wzajemnego uznawania w sprawach karnych

Mowa o rozwoju zasady wzajemnego uznawania jest daleko idącym uproszczeniem. Trudno jest bowiem mówić o rozwoju w sytuacji, gdy z różnych źródeł (normatywnych i nienormatywnych) wynikają różne cechy tej zasady oraz gdy sama nauka nie jest zgodna co do tego, jaka jest jej treść. Wobec braku ustalonej definicji zasady wzajemnego uznawania

można więc raczej mówić nie tyle o jej rozwoju, a o kształtowaniu się i utwierdzaniu – w oparciu o szeroko komentowane w doktrynie prawodawstwo unijne – świadomości, że zasada taka obowiązuje.

2.1. Wspólnotowe pochodzenie zasady wzajemnego uznawania

2.1.1. Zasada wzajemnego uznawania jako środek realizacji wspólnego rynku

Zasada wzajemnego uznawania stworzona została na potrzeby powstającego rynku wewnętrznego. Ukształtowało ją orzecznictwo ETS celem urzeczywistnienia swobody przepływu towarów uregulowanej w art. 28 i n. TWE. Orzecznictwo to doprowadziło do likwidacji krajowych regulacji utrudniających realizację tej swobody, co z kolei rozszerzyło w praktyce zakres zastosowania przepisów ją wspierających 24.

Podwaliny pod zasadę wzajemnego uznawania położyło orzeczenie w sprawie Dassonville 25. W wyroku tym ETS uznał, iż w braku daleko idącej harmonizacji przepisów państw członkowskich, mogą one podejmować środki w celu eliminacji nieuczciwych działań uczestników rynku, o ile środki te są celowe, nie mają dyskryminujących skutków i nie stanowią ukrytych ograniczeń handlu. Ograniczeniem takim są zdaniem ETS surowsze wymogi w zakresie uzyskania określonych zaświadczeń nakładane na importerów sprowadzających z państwa członkowskiego towary wyprodukowane w innym państwie w porównaniu z odpowiednimi wymogami nakładanymi na importerów bezpośrednich 26.

Teza ta doprowadziła do uznawania, a w konsekwencji skuteczności we wszystkich państwach członkowskich zaświadczeń o pochodzeniu produktu wydanych w jednym państwie członkowskim.

Ostateczny kształt zasada wzajemnego uznawania przybrała w orzeczeniu Cassis de Dijon 27. W judykacie tym ETS stwierdził, że każdy towar wprowadzony do obrotu w jednym z państw członkowskich zgodnie z przepisami tego państwa powinien być – stosownie do tzw. zasady kraju pochodzenia – dopuszczony do obrotu również w innych państwach.

Ograniczenia tej zasady mogą być wprowadzane tylko w interesie społecznym w celu ochrony zdrowia lub praw konsumentów. W powyższej sprawie fakt, że likier Cassis de Dijon o zawartości alkoholu nieprzekraczającej 20%, produkowany we Francji zgodnie z tamtejszymi przepisami, nie odpowiada wymogom prawa niemieckiego dotyczącym minimalnej zawartości alkoholu w likierach owocowych (25%), nie mógł więc stanowić przeszkody w dopuszczeniu tego likieru do obrotu na terytorium Niemiec 28. Trafnie uznaje się więc, że orzecznictwo ETS ustaliło zasady uznawania krajowych standardów dotyczących produktów 29.

Myśl, że swoboda przepływu towarów zostałaby naruszona, gdyby dany towar, spełniający administracyjne wymogi w państwie pochodzenia, musiałby odpowiadać również przepisom w innych państwach członkowskich, opiera się na założeniu równości standardów dopuszczania produktów do obrotu obowiązujących w tych państwach.

W dalszej kolejności zasada wzajemnego uznawania ogłoszona została przez Komisję „nową strategią” realizacji rynku wewnętrznego i zajęła miejsce wcześniej uskutecznianej harmonizacji przepisów państw członkowskich, której przydatność do realizacji rynku wewnętrznego i swobody przepływu towarów została negatywnie zweryfikowana przez praktykę 30. Nowa rola zasady wzajemnego uznawania potwierdzona została przez Komisję w Białej Księdze z 14 czerwca 1985 r.31 oraz komunikatach z 8 listopada 1985 r.32 i 24 października 1989 r.33

2.1.2. Problem zastosowania zasady wzajemnego uznawania w ramach współpracy sądowej w sprawach karnych

W literaturze brak zgody co do możliwości przeniesienia reguł

opisanej powyżej „wspólnotowej zasady wzajemnego uznawania” Zwolennicy zastosowania zasady wzajemnego uznawania do spraw karnych argumentują, iż może ona służyć obecnie realizacji jednego z celów Unii, a mianowicie budowie obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości 35 oraz że odzwierciedla interes państw członkowskich we wzajemnym wspieraniu ścigania karnego 36. Podnosi się, iż zaufanie do obcych przepisów i ich zgodnego z prawem zastosowania, stanowiące dogmatyczną podstawę zasady wzajemnego uznawania pozwala na jej zastosowanie również w sprawach karnych 37.

Argumenty przeciwników „przeniesienia zasady państwa pochodzenia na sądowe decyzje w sprawach karnych”38 są liczniejsze. Zauważa się, że decyzja sądowa nie jest towarem, sąd – przedsiębiorcą, a współpraca karnych wymiarów sprawiedliwości – rynkiem wewnętrznym 39. Harmonizacja postępowania karnego nie jest faktem, a wzajemne uznawanie

poszczególnych czynności procesowych może prowadzić do łącznego zastosowania nie zawsze kompatybilnych regulacji różnych państw 40.

W ten sposób skutkiem wzajemnego uznawania może być obchodzenie krajowych gwarancji praw oskarżonego 41. Ponadto swobodny przepływ decyzji w sprawach karnych nie stanowi celu samego w sobie – tak jak miało to miejsce w przypadku urzeczywistnienia swobody przepływutowarów – lecz służy celowi, jakim jest przeprowadzenie postępowania 42.

Podnosi się, że zasada wzajemnego uznawania ukształtowana w orzecznictwie ETS celem realizacji wspólnego rynku nie może być przenoszona na czynności procesowe podejmowane w sprawach karnych, gdyż nie służy ona w takim wypadku rozszerzaniu swobód gospodarczych obywateli Unii, a wręcz przeciwnie – ograniczaniu praw jednostki 43, 44.

W polskim piśmiennictwie brak analogicznej dyskusji 45 i trzeba

powiedzieć jasno, że nie jest to powód do rozpaczy. Argumenty podnoszone przez przeciwników możliwości stosowania wspólnotowych reguł dotyczących towarów również do orzeczeń w sprawach karnych, nawet jeżeli same w sobie są celne, nie przekonują o nietrafności tezy, którą mają obalać. Z drugiej strony zwolennicy tezy o możliwości zastosowania idei wzajemnego uznawania również w sprawach karnych mają co prawda rację, jednak nie wynika to bynajmniej z faktu, że oparcie międzynarodowej współpracy w sprawach karnych na zasadzie wzajemnego uznawania wydaje się obecnie najprostszym sposobem efektywizacji tej współpracy 46 albo że budowa obszaru wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości wykazuje polityczne i prawne analogie do realizacji wspólnego rynku 47.