Prawo prywatne – zarys prawa prywatnego

Spis treści

Wykaz skrótów …………………………………………………………………………………………………………….25

Wykaz podstawowej literatury ……………………………………………………………………………………27

Wstęp…………………………………………………………………………………………………………………………….29

Część pierwsza

CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA PRAWA PRYWATNEGO……………………………………31

Rozdział I

Prawo prywatne jako gałąź prawa o kooperacyjnej (niewładczej) metodzie

regulacji stosunków społecznych………………………………………………………………………………..33

1. Pojęcie……………………………………………………………………………………………………………………33

2. Zakres prawa prywatnego…………………………………………………………………………………….37

3. Podstawowe zasady prawa prywatnego……………………………………………………………….38

3.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………….39

3.2. Funkcje zasad prawa prywatnego………………………………………………………………….40

3.3. Katalog podstawowych zasad prawa prywatnego…………………………………………40

3.3.1. Zasada autonomii woli………………………………………………………………………….41

3.3.2. Zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego……………………………………………43

3.3.3. Zasada równego traktowania podmiotów prywatnych………………………..47

3.3.4. Zasada słuszności………………………………………………………………………………….48

3.3.5. Zasada efektywności…………………………………………………………………………….52

3.3.6. Metody usuwania kolizji zasad w prawie prywatnym…………………………53

4. Źródła prawa prywatnego…………………………………………………………………………………….54

4.1. Pojęcie i rodzaje………………………………………………………………………………………………54

4.2. Wielość ośrodków prawotwórczych (tzw. multicentryczność)……………………….54

4.3. Różnorodność źródeł prawa prywatnego………………………………………………………55

4.4. Stanowione źródła prawa prywatnego…………………………………………………………..56

4.4.1. Konstytucja RP jako źródło prawa prywatnego……………………………………56

4.4.2. Ratyfikowane umowy międzynarodowe………………………………………………58

4.4.3. Prawo Unii Europejskiej……………………………………………………………………….59

4.4.4. Kodeks cywilny jako wiodąca ustawa prawa prywatnego……………………59

4.4.5. Ustawy prywatnoprawne o charakterze kompleksowym…………………….60

4.4.6. Akty wykonawcze…………………………………………………………………………………61

4.4.7. Akty prawa miejscowego………………………………………………………………………61

4.5. Funkcjonalne źródła prawa prywatnego………………………………………………………..62

4.5.1. Zwyczaje i prawo zwyczajowe……………………………………………………………..62

4.5.2. Klauzule generalne o charakterze słusznościowym……………………………..64

4.5.3. Ogólne warunki umów (wzorce umów)……………………………………………….66

4.5.4. Rola orzecznictwa sądowego………………………………………………………………..67

4.5.5. Rola nauki prawa………………………………………………………………………………….69

5. Zasięg przestrzenny norm prawa prywatnego…………………………………………………….69

5.1. Związek norm prawa prywatnego z terytorium państwa……………………………..69

5.2. Prawo prywatne międzynarodowe, czyli reguły kolizyjne określające

prawo właściwe w prywatnoprawnych stosunkach

z podmiotem zagranicznym…………………………………………………………………………..70

5.3. Prawo prywatne międzynarodowe jako podstawa usuwania kolizji

norm prawa prywatnego w cyberprzestrzeni………………………………………………..71

6. Europejskie dążenia do wspólnego prawa prywatnego (ius commune

europeum privatum), czyli podstawowe sposoby harmonizacji i unifikacji

prawa prywatnego w ramach Unii Europejskiej…………………………………………………..72

6.1. Prawo unijne (wspólnotowe) jako integralny składnik krajowego

prawa prywatnego…………………………………………………………………………………………73

6.2. Harmonizacja krajowego prawa prywatnego z prawem UE

jako podstawowy sposób ujednolicania prawa prywatnego………………………….74

6.2.1. Pojęcie harmonizacji na tle unifikacji…………………………………………………….74

6.2.2. Cel społeczno-ekonomiczny harmonizacji (unifikacji)

prawa prywatnego………………………………………………………………………………..75

6.2.3. Instrumenty legislacyjne harmonizacji (unifikacji)……………………………….76

6.2.4. Podstawy prawne harmonizacji (unifikacji) prawa

prywatnego w UE…………………………………………………………………………………76

6.3. Harmonizacja (unifikacja) selektywna (sektorowa) prawa prywatnego

w państwach członkowskich UE…………………………………………………………………….77

6.3.1. Dyrektywa jako podstawowy instrument selektywnej harmonizacji

krajowego prawa prywatnego z prawem UE……………………………………….77

6.3.2. Rozporządzenie jako środek unifikacji wybranych zagadnień

prawa prywatnego………………………………………………………………………………..78

6.4. Stan i perspektywy systemowej unifikacji prawa prywatnego w UE…………….79

6.4.1. Podstawowe nurty dyskusji o nowym europejskim

prawie prywatnym……………………………………………………………………………….79

6.4.2. Wizja unifikacji prawa prywatnego (prawa umów)

w polityce legislacyjnej organów UE…………………………………………………….79

6.4.3. Wspólne zasady prawa (reguły) jako podstawa stopniowej unifikacji

(kodyfikacji) prawa prywatnego (prawa umów) w ramach UE……………81

6.4.4. Kodyfikacja jako metoda unifikacji prawa prywatnego w Europie………82

6.4.5. Projekt wspólnego systemu odniesienia (Draft Common Frame

of Reference) jako podstawa europejskiej strategii unifikacji prawa

prywatnego według anglosaskich wzorów…………………………………………..85

6.4.6. Projekt wspólnego systemu odniesienia (DCFR) a krajowe

kodeksy prawa cywilnego…………………………………………………………………….85

6.5. Tradycje prawne stanowiące punkt odniesienia w procesie unifikacji

prawa prywatnego w Europie………………………………………………………………………..86

6.5.1. Prawo anglosaskie (common law tradition) jako system odniesień

w procesie unifikacjii prawa prywatnego……………………………………………..86

6.5.2. Prawo rzymskie jako pośredni system odniesienia w procesie

unifikacji prawa prywatnego w Europie………………………………………………87

6.6. Prawotwórcza rola orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE………………….90

6.7. Unifikacja drogą przywrócenia jedności nauce

prawa prywatnego w Europie………………………………………………………………………..90

6.8. Unifikacja prawa prywatnego przez edukację prawniczą……………………………..91

Rozdział II

Prawo podmiotowe jako podstawa konstrukcyjna prawa prywatnego……………………..92

1. Pojęcie prawa podmiotowego……………………………………………………………………………….92

1.1. Prawo prywatne jako system praw podmiotowych……………………………………….92

1.2. Prawo podmiotowe według koncepcji umiarkowanego (miękkiego)

pozytywizmu, czyli współczesne spojrzenie teoretyczne

na tradycyjną konstrukcję prawną…………………………………………………………………93

1.3. Prawo podmiotowe w wymiarze techniczno-prawnym,

czyli funkcjonalna wiązka uprawnień przysługujących podmiotom

prawa prywatnego (osobom fizycznym oraz osobom prawnym)………………….96

1.3.1. Prawo podmiotowe a stosunek prawny……………………………………………….97

1.3.2. Definicja prawa podmiotowego……………………………………………………………98

1.4. Normatywne typy uprawnień stanowiących tworzywo

praw podmiotowych…………………………………………………………………………………….100

1.4.1. Pojęcie uprawnienia…………………………………………………………………………….100

1.4.2. Uprawnienia władcze (bezpośrednie)…………………………………………………100

1.4.3. Roszczenia…………………………………………………………………………………………..101

1.4.4. Uprawnienia kształtujące……………………………………………………………………102

1.4.5. Zarzuty………………………………………………………………………………………………..103

1.5. Podstawowa klasyfikacja praw podmiotowych……………………………………………103

1.5.1. Rodzaj chronionego interesu prywatnego jako podstawowe

kryterium podziału praw podmiotowych…………………………………………..103

1.5.2. Prawa podmiotowe majątkowe i niemajątkowe jako klasyfikacja

podstawowa nawiązująca do rodzaju chronionego interesu

prywatnego…………………………………………………………………………………………104

1.5.3. Klasyfikacja komplementarna praw podmiotowych

wobec podziału na prawa majątkowe i niemajątkowe………………………..106

2. Założenia ogólne nabycia i utraty prawa podmiotowego……………………………………109

2.1. Pojęcie i sposoby nabycia prawa podmiotowego………………………………………….109

2.1.1. Nabycie pierwotne i pochodne……………………………………………………………109

2.2. Utrata prawa podmiotowego………………………………………………………………………..113

3. Wykonywanie prawa podmiotowego…………………………………………………………………113

3.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..113

3.2. Zakaz wykonywania praw podmiotowych w sposób sprzeczny z regułami

słuszności (normami moralnymi), czyli konstrukcja nadużycia prawa

podmiotowego ograniczająca absolutyzm praw podmiotowych………………….115

4. Kolizja praw podmiotowych……………………………………………………………………………….119

5. Sądowa ochrona prywatnych praw podmiotowych…………………………………………..120

Rozdział III

Prawo prywatne w procesie sądowego stosowania…………………………………………………..122

1. Pojęcie sądowego stosowania prawa prywatnego………………………………………………123

1.1. Istota……………………………………………………………………………………………………………..123

1.2. Podstawowe fazy decyzyjnego modelu sądowego stosowania prawa…………125

2. Ustalenie stanu faktycznego sprawy…………………………………………………………………..126

2.1. Pojęcie faktu………………………………………………………………………………………………….126

2.2. Ciężar dowodu……………………………………………………………………………………………..126

2.2.1. Dowody niedopuszczalne…………………………………………………………………..127

2.2.2. Teoria swobodnej oceny dowodów…………………………………………………….128

2.3. Domniemania faktyczne……………………………………………………………………………….128

2.4. Domniemania prawne………………………………………………………………………………….129

2.5. Domniemanie dobrej wiary………………………………………………………………………….130

2.6. Obrona pozwanego………………………………………………………………………………………131

3. Ustalenie obowiązującej normy prawnej potrzebnej

dla rozstrzygnięcia sprawy cywilnej……………………………………………………………………131

3.1. Wykładnia (interpretacja) przepisów prawnych (tekstu prawnego)

jako proces ustalenia normy prawnej (normy postępowania)……………………..131

3.1.1. Reguły semantyczne (językowe)…………………………………………………………134

3.1.2. Reguły systemowe………………………………………………………………………………135

3.1.3. Reguły logiki prawniczej, czyli wnioskowanie (inferowanie)

z norm o normach……………………………………………………………………………….136

3.1.4. Reguły funkcjonalne i celowościowe…………………………………………………..137

3.2. Wykładnia prawa krajowego w związku z prawem unijnym………………………138

3.2.1. Zasada pierwszeństwa prawa unijnego wobec prawa krajowego

jako dyrektywa systemowa…………………………………………………………………138

3.2.2. Udział sądów krajowych w wykładni prawa unijnego……………………….138

3.2.3. Reguły wykładni przepisów prawa unijnego stosowane

przez ETS…………………………………………………………………………………………….139

3.3. Wyniki wykładni przepisów prawa prywatnego dla potrzeb

rozpatrywanej sprawy………………………………………………………………………………….140

4. Subsumpcja ustalonego stanu faktycznego pod właściwą normę prawną

(generalną i abstrakcyjną), czyli przyporządkowanie elementów stanu

faktycznego do ustalonych przez sąd przesłanek roszczenia (powództwa)

po przeprowadzeniu dyskursu między uczestnikami procesu sądowego………….140

4.1. Pojęcie subsumpcji………………………………………………………………………………………..140

4.2. Orzeczenia sądowe……………………………………………………………………………………….142

4.2.1. Rodzaje……………………………………………………………………………………………….142

4.2.2. Wykonanie…………………………………………………………………………………………..142

4.2.3. Postępowanie odwoławcze…………………………………………………………………143

4.3. Dyskursywne uzasadnienie orzeczenia sądowego

jako europejski standard prawny…………………………………………………………………143

5. Nadzór judykacyjny……………………………………………………………………………………………144

6. Alternatywne wobec postępowania sądowego metody rozwiązywania sporów

o prawa podmiotowe………………………………………………………………………………………….145

Część druga

PODMIOTY PRAWA PRYWATNEGO……………………………………………………………………..147

Rozdział IV

Osoby fizyczne……………………………………………………………………………………………………………149

1. Pojęcie podmiotowości prawnej osoby fizycznej………………………………………………..149

2. Gwarancje realizacji podmiotowości prawnej osoby fizycznej……………………………151

3. Stan cywilny jako wyraz tożsamości osoby fizycznej………………………………………….152

3.1. Pojęcie stanu cywilnego………………………………………………………………………………..152

3.2. Publiczne rejestry stanu cywilnego………………………………………………………………154

3.3. Kompetencje kierownika urzędu stanu cywilnego……………………………………….155

3.4. Stan osobisty człowieka………………………………………………………………………………..156

3.4.1. Nazwisko i imię…………………………………………………………………………………..156

3.4.2. Płeć……………………………………………………………………………………………………..157

3.4.3. Wiek…………………………………………………………………………………………………….158

3.4.4. Stan zdrowia psychicznego…………………………………………………………………159

3.5. Stan rodzinny……………………………………………………………………………………………….159

4. Miejsce zamieszkania………………………………………………………………………………………….160

4.1. Funkcja………………………………………………………………………………………………………….160

4.2. Pojęcie prawne zamieszkania……………………………………………………………………….161

4.3. Miejsce zamieszkania dzieci lub podopiecznych………………………………………….162

5. Ochrona prawna prywatności (dóbr osobistych) osób fizycznych……………………..163

5.1. Przesłanki ochrony prywatności (dóbr osobistych)

w społeczeństwie informacyjnym…………………………………………………………………164

5.2. Pojęcie prywatności (dóbr osobistych)………………………………………………………….165

5.3. Podstawy prawne…………………………………………………………………………………………166

5.4. Pluralistyczna czy monistyczna koncepcja ochrony dóbr osobistych?………….167

5.5. Podstawowe sfery (typy) prywatności………………………………………………………….169

5.6. Przesłanki prawne ochrony dóbr osobistych………………………………………………..169

5.6.1. Bezprawność zachowania naruszyciela prawa do prywatności

(osobistych praw podmiotowych)……………………………………………………….169

5.6.2. Ograniczenia prawa do prywatności, czyli typowe okoliczności

wyłączające bezprawność……………………………………………………………………171

5.7. Środki ochrony prawnej……………………………………………………………………………….175

5.7.1. Rodzaje środków prawnych……………………………………………………………….175

5.7.2. Ochrona niemajątkowa prywatności (dóbr osobistych)………………………175

5.7.3. Ochrona majątkowa……………………………………………………………………………178

5.8. Uzupełniająca ochrona prywatności…………………………………………………………….181

6. Zdolność prawna jako prywatnoprawny wyraz podmiotowości prawnej

człowieka…………………………………………………………………………………………………………….182

6.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..182

6.2. Urodzenie żywe jako początek zdolności prawnej osoby fizycznej……………..184

6.3. Czy nasciturus ma zdolność prawną?……………………………………………………………184

7. Zdolność osoby fizycznej do czynności prawnych jako sposób realizacji

zdolności prawnej……………………………………………………………………………………………….186

7.1. Zdolność prawna a ogólna zdolność do działań prawnych………………………….186

7.2. Pojęcie zdolności osoby fizycznej do czynności prawnych…………………………..187

7.3. Zakres zdolności do czynności prawnych osób fizycznych………………………….187

7.3.1. Brak zdolności do czynności prawnych………………………………………………188

7.3.2. Ograniczona zdolność do czynności prawnych jako konstrukcja

chroniąca interesy małoletnich lub ubezwłasnowolnionych

częściowo…………………………………………………………………………………………….190

7.3.3. Pełna zdolność do czynności prawnych………………………………………………193

8. Ustanie podmiotowości prawnej osoby fizycznej……………………………………………….194

8.1. Śmierć jako kres osoby fizycznej…………………………………………………………………..194

8.2. Akt zgonu jako dokument śmierci człowieka……………………………………………….195

8.2.1. Sądowe stwierdzenie zgonu jako podstawa sporządzenia

aktu zgonu…………………………………………………………………………………………..195

8.2.2. Sądowe uznanie osoby zaginionej za zmarłą………………………………………196

Rozdział V

Osoby prawne…………………………………………………………………………………………………………….199

1. Podstawowe założenia konstrukcji osób prawnych

jako podmiotów prawa prywatnego…………………………………………………………………..200

1.1. Pojęcie osoby prawnej…………………………………………………………………………………..200

1.2. Geneza osób prawnych…………………………………………………………………………………201

1.3. Istota osoby prawnej w ujęciu teoretycznym……………………………………………….201

1.4. Funkcje osoby prawnej…………………………………………………………………………………202

1.5. Metoda formalna jako technika konstruowania osób prawnych

w krajowym porządku prawnym…………………………………………………………………203

2. Systemy tworzenia osób prawnych…………………………………………………………………….203

2.1. Katalog………………………………………………………………………………………………………….203

2.2. System rejestracyjny……………………………………………………………………………………..203

2.3. System rejestracyjno-koncesyjny………………………………………………………………….204

2.4. System aktów organów państwa………………………………………………………………….204

2.5. Osoba prawna w organizacji………………………………………………………………………..205

2.6. Wpis do rejestru……………………………………………………………………………………………205

3. Zdolność prawna, zdolność do czynności prawnych i odpowiedzialność osób

prawnych za zobowiązania…………………………………………………………………………………206

3.1. Zdolność prawna………………………………………………………………………………………….206

3.2. Zdolność do czynności prawnych………………………………………………………………..206

3.3. Odpowiedzialność osoby prawnej za zobowiązania…………………………………….207

3.3.1. Odpowiedzialność osób prawnych za zobowiązania (całym swym

majątkiem) z ograniczeniem odpowiedzialności członków

(wspólników) do wysokości wniesionych udziałów (wkładów)

jako zasada konstrukcyjna osób prawnych…………………………………………207

3.3.2. Subsydiarna odpowiedzialność członków (wspólników) osoby

prawnej za jej zobowiązania……………………………………………………………….208

3.3.3. Osoby prawne o subsydiarnej odpowiedzialności członków

(wspólników) za zobowiązania jako odmiana osoby prawnej…………….209

4. Tożsamość, czyli indywidualizacja osoby prawnej w obrocie……………………………..209

4.1. Nazwa…………………………………………………………………………………………………………..209

4.2. Siedziba…………………………………………………………………………………………………………210

5. Ochrona dóbr osobistych osób prawnych…………………………………………………………..210

5.1. Szczególny katalog dóbr osobistych osób prawnych…………………………………….210

5.2. Środki ochrony dóbr osobistych osób prawnych………………………………………….212

6. Ustrój osoby prawnej………………………………………………………………………………………….213

6.1. Statut jako regulator organizacji i sposobu działania osób prawnych…………..213

6.2. Organy osoby prawnej…………………………………………………………………………………213

6.2.1. System organów osoby prawnej…………………………………………………………213

6.2.2. Sposób składania oświadczeń woli przez organy osób prawnych………214

6.2.3. Zakaz dokonywania przez organ osoby prawnej czynności

prawnych „z samym sobą”………………………………………………………………….215

6.2.4. Organ rzekomy (fałszywy) osoby prawnej…………………………………………215

6.2.5. Składanie oświadczeń woli przez osoby prawne za pośrednictwem

przedstawicieli umownych (pełnomocników i prokurentów)

lub przedstawicieli ustawowych (kuratorów)……………………………………..216

7. Typy osób prawnych……………………………………………………………………………………………216

7.1. Kryteria wyróżnienia……………………………………………………………………………………216

7.2. Osoby prawa publicznego i prawa prywatnego…………………………………………..217

7.3. Państwowe i komunalne osoby prawne……………………………………………………….218

7.3.1. Skarb Państwa jako osoba prawna uosabiająca państwo

w obrocie prywatnoprawnym…………………………………………………………….218

7.3.2. Przedsiębiorstwa państwowe oraz inne państwowe osoby prawne……220

7.3.3. Terytorialno-samorządowe osoby prawne………………………………………….220

7.4. Gospodarcze i niegospodarcze osoby prawne………………………………………………221

7.5. Korporacje i fundacje……………………………………………………………………………………222

7.6. Kościelne (wyznaniowe) osoby prawne………………………………………………………..223

8. Ustanie podmiotowości prawnej osoby prawnej………………………………………………..224

Rozdział VI

Podmioty funkcjonalne, czyli osoby fizyczne i osoby prawne pełniące

szczególne funkcje w obrocie prywatnoprawnym……………………………………………………226

1. Pojęcie podmiotu funkcjonalnego……………………………………………………………………….226

2. Przedsiębiorcy i konsumenci……………………………………………………………………………….227

2.1. Pojęcie prawne przedsiębiorcy……………………………………………………………………..227

2.1.1. Zakres podmiotowy pojęcia przedsiębiorcy………………………………………..229

2.1.2. Zakres funkcjonalny pojęcia przedsiębiorcy……………………………………….229

2.1.3. Kryterium podmiotowo-funkcjonalne, czyli prowadzenie

działalności gospodarczej (zawodowej) „we własnym imieniu”…………231

2.1.4. Obowiązki przedsiębiorcy…………………………………………………………………..232

2.1.5. Firma jako nazwa identyfikująca przedsiębiorcę………………………………..233

2.2. Pojęcie prawne konsumenta…………………………………………………………………………235

2.2.1. Podstawowe instrumenty silniejszej ochrony prawnej konsumenta

jako słabszej strony umowy………………………………………………………………..237

3. Pracodawcy i pracownicy……………………………………………………………………………………238

3.1. Pojęcie prawne pracodawcy………………………………………………………………………….239

3.2. Pojęcie prawne pracownika………………………………………………………………………….240

4. Przedstawiciele ustawowi i umowni (pełnomocnicy)…………………………………………241

4.1. Pojęcie przedstawicielstwa……………………………………………………………………………242

4.2. Rodzaje przedstawicieli………………………………………………………………………………..243

4.3. Przedstawiciele ustawowi…………………………………………………………………………….243

4.3.1. Ograniczony krąg przedstawicieli ustawowych………………………………….243

4.4. Przedstawiciele umowni, czyli pełnomocnicy………………………………………………246

4.4.1. Pełnomocnik zwykły…………………………………………………………………………..246

4.4.2. Pełnomocnik handlowy………………………………………………………………………252

4.4.3. Prokurent jako pełnomocnik handlowy „przedsiębiorcy

rejestrowego”………………………………………………………………………………………253

4.4.4. Pełnomocnicy procesowi…………………………………………………………………….258

Część trzecia

DOBRA PRAWNE JAKO PRZEDMIOT PRYWATNYCH

PRAW PODMIOTOWYCH………………………………………………………………………………………..259

Rozdział VII

Dobra niematerialne…………………………………………………………………………………………………..261

1. Pojęcie dobra prawnie chronionego……………………………………………………………………261

2. Podstawowe typy dóbr niematerialnych…………………………………………………………….263

2.1. Dobra osobiste………………………………………………………………………………………………263

2.2. Dobra o charakterze intelektualnym…………………………………………………………….265

2.2.1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………….265

2.2.2. Podstawowe rodzaje dóbr o charakterze intelektualnym……………………266

2.2.3. Pieniądze…………………………………………………………………………………………….274

2.2.4. Papiery wartościowe……………………………………………………………………………275

Rozdział VIII

Dobra o charakterze materialnym……………………………………………………………………………..277

1. Zorganizowane masy majątkowe jako samodzielne dobra

w obrocie prawnym…………………………………………………………………………………………….277

1.1. Pojęcie prawne majątku………………………………………………………………………………..277

1.2. Przedsiębiorstwo jako dobro prawne chronione prawem podmiotowym

o charakterze rzeczowym……………………………………………………………………………..279

1.3. Gospodarstwo rolne jako rodzaj przedsiębiorstwa rolnika…………………………..281

1.4. Forma zbycia przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego………………………….282

1.5. Solidarna odpowiedzialność nabywcy ze zbywcą za długi związane

z przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym………………………………………..282

2. Pojęcie prawne rzeczy…………………………………………………………………………………………283

3. Klasyfikacja rzeczy………………………………………………………………………………………………284

3.1. Rzeczy w obrocie (res in commercio)

oraz rzeczy wyłączone z obrotu (res extra commercium)…………………………………284

3.2. Rzeczy istniejące i rzeczy przyszłe (emptio rei separatae)………………………………..285

3.3. Rzeczy oznaczone co do gatunku (rodzajowo)

i co do tożsamości (indywidualnie)………………………………………………………………286

3.4. Rzeczy ruchome i nieruchome……………………………………………………………………..287

3.4.1. Kryteria prawne podziału…………………………………………………………………..287

3.4.2. Nieruchomości gruntowe, czyli grunty………………………………………………287

3.4.3. Nieruchomości budynkowe, czyli budynki…………………………………………288

3.4.4. Części budynków, czyli lokale…………………………………………………………….289

3.4.5. Wpis do księgi wieczystej jako podstawa wyodrębnienia

nieruchomości pod względem prawnym……………………………………………289

4. Części składowe rzeczy……………………………………………………………………………………….289

5. Przynależności rzeczy…………………………………………………………………………………………290

6. Pożytki…………………………………………………………………………………………………………………292

7. Dobra materialne o szczególnym charakterze, czyli niebędące rzeczami

w rozumieniu prawnym……………………………………………………………………………………..293

7.1. Podstawowe cechy………………………………………………………………………………………..293

7.2. Zwierzęta w stanie wolnym………………………………………………………………………….294

7.3. Kopaliny……………………………………………………………………………………………………….295

7.4. Wody w stanie naturalnym…………………………………………………………………………..296

Część czwarta

CZYNNOŚĆ PRAWNA JAKO KONTYNENTALNA KONSTRUKCJA

SŁUŻĄCA REALIZACJI AUTONOMII WOLI W RAMACH

PORZĄDKU PRAWNEGO………………………………………………………………………………………..299

Rozdział IX

Charakterystyka ogólna czynności prawnej (oświadczenia woli)

jako zdarzenia prawnego……………………………………………………………………………………………301

1. Pojęcie i klasyfikacja zdarzeń prywatnoprawnych……………………………………………..301

1.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..301

1.2. Klasyfikacja zdarzeń prywatnoprawnych…………………………………………………….302

2. Czynność prawna jako instrument realizacji autonomii prywatnej……………………303

2.1. Geneza………………………………………………………………………………………………………….303

2.2. Funkcje czynności prawnej…………………………………………………………………………..303

2.3. Definicja czynności prawnej…………………………………………………………………………304

3. Oświadczenie woli jako fundament czynności prawnej……………………………………..306

3.1. Pojęcie oświadczenia woli…………………………………………………………………………….306

3.2. Milczenie jako oświadczenie woli…………………………………………………………………309

3.3. Oświadczenia woli w postaci elektronicznej………………………………………………..310

3.4. Sposób składania oświadczeń woli……………………………………………………………….310

3.4.1. Oznaczenie adresata oświadczenia woli jako podstawa podziału

oświadczeń woli………………………………………………………………………………….310

3.4.2. Chwila złożenia oświadczenia woli skierowanego do adresata………….311

3.4.3. Chwila złożenia oświadczenia woli drogą elektroniczną……………………312

3.4.4. Wycofanie (odwołanie) oświadczenia woli………………………………………….313

3.4.5. Zastępcze oświadczenie woli………………………………………………………………314

4. Ramy prawne swobody kształtowania treści czynności prawnych…………………….314

4.1. Oświadczenie woli jako podstawowy czynnik kształtujący treść

czynności prawnej………………………………………………………………………………………..314

4.2. Natura regulowanych stosunków prawnych jako podstawa

zróżnicowania zakresu swobody stron w kształtowaniu treści

czynności prawnych……………………………………………………………………………………..315

4.3. Ograniczenia swobody stron w kształtowaniu treści

czynności prawnych……………………………………………………………………………………..317

4.3.1. Zakaz dokonywania czynności prawnych sprzecznych z ustawą………317

4.3.2. Zakaz dokonywania czynności prawnych mających na celu

obejście ustawy……………………………………………………………………………………317

4.3.3. Niedopuszczalność dokonywania czynności prawnych

sprzecznych z zasadami współżycia społecznego……………………………….318

4.3.4. Postanowienia umowne sprzeczne z właściwością (naturą)

stosunku prawnego…………………………………………………………………………….318

4.3.5. Obiektywna niemożliwość świadczenia jako ograniczenie swobody

kształtowania treści umowy………………………………………………………………..318

4.3.6. Konsekwencje prawne naruszenia zakazów ograniczających

swobodę kształtowania treści czynności prawnej……………………………….319

4.4. Podstawowe składniki treści czynności prawnej…………………………………………..320

4.4.1. Tradycyjne typy postanowień tworzących treść

czynności prawnych……………………………………………………………………………320

4.4.2. Essentialia negotii, czyli postanowienia obiektywnie

(przedmiotowo) istotne……………………………………………………………………….320

4.4.3. Accidentalia negotii, czyli postanowienia subiektywnie

(podmiotowo) istotne o charakterze dodatkowym……………………………..321

4.4.4. Naturalia negotii, czyli postanowienia nieistotne

(przedmiotowo i podmiotowo)…………………………………………………………..321

4.5. Warunek i termin jako podmiotowo istotne zastrzeżenia umowne……………..322

4.5.1. Warunek (conditio)……………………………………………………………………………….322

4.5.2. Termin…………………………………………………………………………………………………325

5. Klasyfikacja ogólna czynności prawnych……………………………………………………………327

5.1. Czynności prawne między żyjącymi (inter vivos) i na wypadek

śmierci (mortis causa)……………………………………………………………………………………..327

5.2. Czynności prawne wielostronne, dwustronne i jednostronne……………………..328

5.3. Czynności prawne konsensualne i realne…………………………………………………….329

5.4. Czynności prawne zobowiązujące, rozporządzające

i o podwójnym skutku………………………………………………………………………………….330

5.5. Czynności prawne przysparzające i niebędące przysporzeniem………………….331

5.6. Czynności prawne kauzalne (przyczynowe)

i abstrakcyjne (oderwane od przyczyny prawnej)………………………………………..332

5.7. Czynności prawne odpłatne i nieodpłatne…………………………………………………..334

5.8. Czynności prawne upoważniające i powiernicze…………………………………………335

Rozdział X

Forma oświadczenia woli…………………………………………………………………………………………..337

1. Pojęcie formy oświadczenia woli ………………………………………………………………………..338

2. Zakres swobody formy oświadczenia woli …………………………………………………………339

2.1. Zasada swobody formy…………………………………………………………………………………339

2.2. Oświadczenia woli składane ustnie, czyli bez utrwalenia w dokumencie……340

2.2.1. Oświadczenia woli wyraźne……………………………………………………………….340

2.2.2. Oświadczenia woli dorozumiane………………………………………………………..341

2.2.3. Potwierdzenie nieformalnie zawartej umowy

przez profesjonalistów………………………………………………………………………..342

2.2.4. Potwierdzenie zawarcia umowy z konsumentem……………………………….343

2.3. Formy szczególne oświadczenia woli jako przejaw ograniczenia

swobody formy na rzecz bezpieczeństwa obrotu…………………………………………344

2.4. Podstawowe typy form szczególnych oświadczenia woli…………………………….344

3. Szczególne postacie formy pisemnej oświadczeń woli……………………………………….345

3.1. Zwykła forma pisemna…………………………………………………………………………………345

3.1.1. Przesłanki ustawowe zachowania zwykłej formy pisemnej……………….345

3.1.2. Pojęcie prawne dokumentu pisemnego………………………………………………346

3.1.3. Język dokumentu………………………………………………………………………………..347

3.1.4. Pojęcie prawne podpisu własnoręcznego……………………………………………348

3.1.5. Formy zastępcze podpisu własnoręcznego…………………………………………349

3.2. Zwykła forma pisemna przewidziana dla określonych rodzajów

czynności prawnej (tzw. forma autonomiczna)…………………………………………….351

3.3. Kwalifikowane formy pisemne…………………………………………………………………….351

3.3.1. Akt notarialny……………………………………………………………………………………..351

3.3.2. Forma pisemna z urzędowo poświadczonym podpisem

własnoręcznym…………………………………………………………………………………..353

3.3.3. Forma pisemna z urzędowym poświadczeniem daty,

czyli dokument z datą pewną……………………………………………………………..354

3.4. Forma pochodna czynności prawnych…………………………………………………………355

4. Elektroniczna forma oświadczeń woli

jako alternatywa formy pisemnej………………………………………………………………………..356

4.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..356

4.2. Odrębność formy elektronicznej wobec formy pisemnej……………………………..356

4.3. Opatrzenie elektronicznego oświadczenia woli (danych elektronicznych)

podpisem elektronicznym jako konstytutywna przesłanka

dokumentu elektronicznego…………………………………………………………………………357

4.3.1. Pojęcie dokumentu elektronicznego……………………………………………………357

4.3.2. Pojęcie prawne podpisu elektronicznego……………………………………………359

4.3.3. Technika składania bezpiecznego (kwalifikowanego)

podpisu elektronicznego (cyfrowego)…………………………………………………361

4.4. Zakres zastosowania formy elektronicznej, czyli ekwiwalentność

tej formy wobec formy pisemnej………………………………………………………………….363

4.4.1. Forma tekstowa (dokumentowa) jako odmiana formy pisemnej

o niższej mocy dowodowej…………………………………………………………………363

4.4.2. Forma elektroniczna jako ekwiwalent zwykłej formy pisemnej…………364

4.4.3. Forma elektroniczna a autonomiczne formy pisemne………………………..365

4.4.4. „Znakowanie czasem” dokumentu elektronicznego (podpisu

elektronicznego) jako ekwiwalent formy pisemnej z datą pewną………366

4.4.5. Forma elektroniczna a akt notarialny………………………………………………….367

5. Skutki prawne niezachowania właściwej formy prawnej przewidzianej

przez ustawę lub przez strony…………………………………………………………………………….367

5.1. Podstawowe rodzaje formy pisemnej pod kątem skutków prawnych

jej niezachowania………………………………………………………………………………………….367

5.2. Powiązanie rodzaju form czynności prawnych z rygorem prawnym

ich niezachowania………………………………………………………………………………………..367

5.3. Skutki niedochowania formy ad solemnitatem……………………………………………….368

5.4. Skutki prawne niezachowania formy ad eventum………………………………………….369

5.5. Niezachowanie formy ad probationem……………………………………………………………369

Rozdział XI

Procedury zawierania umów……………………………………………………………………………………..371

1. Ogólne reguły zawierania umów………………………………………………………………………..372

2. Modelowe procedury zawierania umów…………………………………………………………….373

2.1. Charakterystyka ogólna procedur zawierania umów…………………………………..373

2.2. Procedura negocjacyjna………………………………………………………………………………..374

2.2.1. Istota prawna negocjacji……………………………………………………………………..374

2.2.2. Zaproszenie do negocjacji…………………………………………………………………..374

2.2.3. List intencyjny jako porozumienie umacniające zaufanie

(wiarygodność) w procesie negocjacji…………………………………………………375

2.2.4. Obowiązek uczciwego (lojalnego) prowadzenia negocjacji………………..376

2.2.5. Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną zawinionym

naruszeniem obowiązku lojalności w trakcie negocjacji,

czyli wina w kontraktowaniu (culpa in contrahendo)…………………………….377

2.2.6. Ochrona tajemnic handlowych w procesie negocjacji………………………..378

2.2.7. Złożenie przez strony negocjujące zgodnych oświadczeń woli

obejmujących istotne elementy umowy jako moment zawarcia

umowy negocjowanej…………………………………………………………………………379

2.3. Procedura ofertowa zawierania umów…………………………………………………………380

2.3.1. Istota procedury ofertowej………………………………………………………………….380

2.3.2. Pojęcie prawne oferty………………………………………………………………………….380

2.3.3. Oferta w postaci elektronicznej…………………………………………………………..383

2.3.4. Oferta lub zaproszenie do składania ofert, czyli o „odwróceniu ról

na scenie ofertowej”…………………………………………………………………………….384

2.3.5. Związanie oferenta własną ofertą……………………………………………………….385

2.3.6. Koniec stanu związania ofertą…………………………………………………………….385

2.3.7. Odwołanie oferty………………………………………………………………………………..386

2.3.8. Przyjęcie oferty……………………………………………………………………………………387

2.3.9. Czas i miejsce zawarcia umowy w trybie ofertowym………………………….389

2.4. Procedura przetargowa zawierania umów…………………………………………………..390

2.4.1. Przetarg i aukcja jako dwie odmiany procedury przetargowej

o ofertowej proweniencji…………………………………………………………………….390

2.4.2. Ogłoszenie przetargu lub aukcji………………………………………………………….391

2.4.3. Wadium jako gwarancja prawidłowego przebiegu

postępowania przetargowego (aukcyjnego)……………………………………….392

2.4.4. Składanie ofert…………………………………………………………………………………….393

2.4.5. Moment zawarcia umowy w ramach przetargu pisemnego……………….394

2.4.6. Moment zawarcia umowy w ramach aukcji……………………………………….395

2.4.7. Aukcje internetowe……………………………………………………………………………..395

2.4.8. Unieważnienie umowy zawartej w wyniku przetargu lub aukcji………398

Rozdział XII

Podstawowe reguły interpretacji oświadczeń woli…………………………………………………..399

1. Pojęcie interpretacji oświadczeń woli na tle wykładni przepisów prawnych

w ramach sądowego stosowania prawa………………………………………………………………399

2. Metody interpretacji oświadczeń woli………………………………………………………………..401

2.1. Obiektywizująca metoda interpretacji oświadczeń woli jako refleks

socjologicznych (obiektywnych) koncepcji (teorii) oświadczenia woli…………401

2.2. Metoda kombinowana (subiektywno-obiektywna) interpretacji

oświadczeń woli……………………………………………………………………………………………402

2.3. Metoda subiektywno-indywidualna…………………………………………………………….403

2.4. Metoda obiektywno-normatywna………………………………………………………………..404

3. Reguły interpretacyjne………………………………………………………………………………………..404

3.1. Klasyfikacja…………………………………………………………………………………………………..404

3.2. Ogólne reguły interpretacyjne……………………………………………………………………..405

3.2.1. Ogólne reguły interpretacyjne dotyczące oświadczeń woli………………..405

3.2.2. Wzorzec (test) osoby rozsądnej…………………………………………………………..406

3.3. Ogólne reguły interpretacji umów……………………………………………………………….407

3.4. Szczegółowe reguły interpretacji umów……………………………………………………….409

4. Interpretacja oświadczeń woli wyrażonych w dokumencie

(najczęściej w umowie), czyli w formie pisemnej……………………………………………….410

5. Interpretacja elektronicznych oświadczeń woli………………………………………………….411

Rozdział XIII

Normatywna konstrukcja wad oświadczeń woli przy dokonywaniu czynności

prawnych (zawieraniu umów)…………………………………………………………………………………..413

1. Pojęcie prawne wady oświadczenia woli…………………………………………………………….414

2. Ustawowy katalog wad oświadczeń woli……………………………………………………………416

2.1. Brak świadomości (swobody), czyli złożenie oświadczenia woli

w stanie zaburzeń czynności psychicznych………………………………………………….416

2.2. Pozorność, czyli świadomy brak zamiaru wywołania

skutków prawnych……………………………………………………………………………………….418

2.3. Błąd, czyli obiektywna niezgodność między rzeczywistością

a jej odbiciem w świadomości osoby składającej oświadczenie woli…………….421

2.4. Podstęp…………………………………………………………………………………………………………424

2.5. Groźba, czyli wymuszenie złożenia oświadczenia woli

drogą presji psychicznej……………………………………………………………………………….426

2.6. Wyzysk, czyli nadużycie okoliczności towarzyszących złożeniu

oświadczenia woli w celu uzyskania rażąco nadmiernej korzyści………………..428

3. Tradycyjna konstrukcja wad oświadczeń woli a przepisy szczególne

o ochronie konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

wprowadzającymi w błąd ………………………………………………………………………………….429

4. Tryb uchylania się od skutków prawnych wadliwych oświadczeń woli

złożonych pod wpływem błędu, podstępu lub groźby……………………………………….431

5. Kolizja przepisów o wadach oświadczenia woli w zakresie uchylania się

od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli z przepisami

o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania

w zakresie rękojmi za wady fizyczne rzeczy……………………………………………………….433

Rozdział XIV

Nieważność jako sankcja wadliwej czynności prawnej……………………………………………435

1. Pojęcie wadliwej czynności prawnej…………………………………………………………………..436

2. Podstawowe przyczyny wadliwości……………………………………………………………………437

3. Istota sankcji wadliwych czynności prawnych……………………………………………………438

4. Sankcja sędziowska jako wyraz modelu proceduralnego realizującego zasadę

proporcjonalnej reakcji na określoną wadliwość czynności prawnej………………….439

5. Typologia sankcji wadliwych czynności prawnych

o charakterze proceduralnym……………………………………………………………………………..442

6. Nieważności (tzw. bezwzględna) skutków czynności prawnej,

tj. z mocy prawa (ipso iure) oraz od momentu dokonania czynności

prawnej (ab initio) i wobec wszystkich (erga omnes)……………………………………………..442

6.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..442

6.2. Częściowa nieważność skutków czynności prawnej

jako wyraz proporcjonalnej reakcji ustawodawcy na naruszenia prawa……..443

6.3. Konwersja nieważnej czynności prawnej w inną czynność prawną

odpowiadającą hipotetycznej woli stron jako ograniczenie

zakresu sankcji nieważności…………………………………………………………………………445

6.4. Ograniczony zakres konwalidacji nieważnej czynności prawnej…………………447

6.5. Cechy modelowe sankcji nieważności………………………………………………………….448

6.5.1. Brak zamierzonych skutków prawnych od momentu dokonania

czynności prawnej (ex tunc)…………………………………………………………………448

6.5.2. Tryb realizacji sankcji nieważności z mocy prawa (ex lege)………………….448

6.5.3. Obowiązek uwzględnienia sankcji nieważności w każdym stadium

sprawy (sporu) przez sąd z urzędu (ex officio)……………………………………..449

6.5.4. Nieważność czynności prawnej erga omnes…………………………………………449

6.6. Przesłanki normatywne nieważności skutków prawnych

czynności prawnej………………………………………………………………………………………..449

6.6.1. Sprzeczność treści czynności prawnej z ustawą………………………………….449

6.6.2. Sprzeczność czynności prawnej z normami moralnymi

(zasadami współżycia społecznego lub dobrymi obyczajami)

albo też z właściwością stosunku prawnego……………………………………….450

6.6.3. Brak zdolności osoby fizycznej do czynności prawnych…………………….451

6.6.4. Czynność prawna dokonana pod wpływem niektórych wad

oświadczenia woli……………………………………………………………………………….451

6.6.5. Niezachowanie formy czynności prawnej zastrzeżonej pod rygorem

nieważności (ad solemnitatem)………………………………………………………………452

7. Unieważnialność (wzruszalność) skutków prawnych

wadliwej czynności prawnej……………………………………………………………………………….452

7.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..452

7.2. Podstawowe cechy sankcji unieważnialności (wzruszalności)……………………..453

7.3. Czynności prawne wzruszalne na mocy pozasądowego oświadczenia

woli o charakterze kształtującym………………………………………………………………….453

7.4. Czynności prawne unieważnialne przed sądem………………………………………….454

7.5. Terminy zawite ograniczające prawo do unieważnienia (wzruszenia)

wadliwej czynności prawnej…………………………………………………………………………454

7.6. Skutki unieważnienia czynności prawnej…………………………………………………….455

8. Bezskuteczność zawieszona………………………………………………………………………………..455

8.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..455

8.2. Podstawowe cechy………………………………………………………………………………………..456

8.3. Zakres zastosowania……………………………………………………………………………………..457

8.4. Skutki braku zgody osoby trzeciej na dokonanie czynności prawnej…………..457

9. Bezskuteczność względna…………………………………………………………………………………..457

9.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………………..457

9.2. Zakres zastosowania……………………………………………………………………………………..458

9.3. Sankcja bezskuteczności względnej w razie zawarcia tzw. umowy

fraudacyjnej, która czyni całkowicie lub częściowo niemożliwe

zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej…………………………………………………459

9.3.1. Cel……………………………………………………………………………………………………….459

9.3.2. Przesłanki normatywne………………………………………………………………………459

9.3.3. Realizacja uprawnień wierzyciela……………………………………………………….460

9.3.4. Skutki uznania umowy za bezskuteczną wobec powoda……………………460

9.4. Sankcja bezskuteczności względnej w razie uznania czynności prawnej

dłużnika za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli (actio pauliana)………….460

9.4.1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………….460

9.4.2. Przesłanki normatywne udzielenia ochrony pauliańskiej…………………..461

9.4.3. Termin do wniesienia powództwa………………………………………………………462

9.4.4. Skutki orzeczenia bezskuteczności względnej…………………………………….462

Część piąta

UPŁYW CZASU JAKO ZDARZENIE PRAWNE

STABILIZUJĄCE OBRÓT PRAWNY………………………………………………………………………..465

Rozdział XV

Przedawnienie roszczeń…………………………………………………………………………………………….467

1. Charakterystyka ogólna przedawnienia jako instytucji prawnej………………………..468

1.1. Rys ogólny…………………………………………………………………………………………………….468

1.2. Cele instytucji przedawnienia roszczeń………………………………………………………..469

1.3. Przedawnienie na tle konstytucyjnej zasady ochrony

praw podmiotowych…………………………………………………………………………………….470

1.4. Podstawowe typy przedawnienia…………………………………………………………………471

2. Istota prawna przedawnienia roszczeń……………………………………………………………….472

2.1. Rys prawnoporównawczy…………………………………………………………………………….472

2.2. Pojęcie przedawnienia roszczeń w krajowym prawie prywatnym………………474

2.2.1. Istota……………………………………………………………………………………………………474

2.2.2. Zakres swobody stron w regulowaniu przedawnienia roszczeń………..475

2.3. Przedmiot przedawnienia…………………………………………………………………………….475

2.3.1. Rodzaje roszczeń ulegających przedawnieniu……………………………………475

2.3.2. Wyłączenia niektórych roszczeń majątkowych spod oddziaływania

cywilnoprawnej instytucji przedawnienia………………………………………….476

2.4. Zarzut przedawnienia roszczeń……………………………………………………………………477

2.4.1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………….477

2.4.2. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia roszczeń…………………………………477

2.5. Skutki przedawnienia roszczeń…………………………………………………………………….478

2.5.1. Charakterystyka ogólna………………………………………………………………………478

2.5.2. Wpływ przedawnienia roszczenia głównego na przedawnienie

roszczeń ubocznych…………………………………………………………………………….479

2.6. Nadużycie zarzutu przedawnienia……………………………………………………………….480

3. Terminy przedawnienia roszczeń……………………………………………………………………….481

3.1. Charakterystyka ogólna………………………………………………………………………………..481

3.2. Ogólne terminy przedawnienia roszczeń…………………………………………………….481

3.2.1. Termin trzyletni…………………………………………………………………………………..481

3.2.2. Termin dziesięcioletni………………………………………………………………………….483

3.2.3. Terminy szczególne……………………………………………………………………………..483

4. Konstrukcja terminów przedawnienia roszczeń z czynów niedozwolonych

(deliktów)……………………………………………………………………………………………………………483

4.1. Uwagi ogólne………………………………………………………………………………………………..483

4.2. Terminy przedawnienia deliktowych roszczeń odszkodowawczych

w wypadku szkód na mieniu………………………………………………………………………..484

4.3. Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych w razie szkód na osobie……….485

4.4. Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych wynikających

ze zbrodni lub występku………………………………………………………………………………486

5. Bieg terminów przedawnienia……………………………………………………………………………487

5.1. Uwagi ogólne………………………………………………………………………………………………..487

5.2. Początek biegu przedawnienia……………………………………………………………………..487

5.2.1. Wymagalność roszczenia jako początek biegu przedawnienia……………487

5.2.2. Początek biegu przedawnienia roszczeń deliktowych………………………..488

5.2.3. Początek przedawnienia roszczeń stwierdzonych orzeczeniem sądu…488

5.3. Przerwanie biegu terminu przedawnienia……………………………………………………489

5.3.1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………….489

5.3.2. Przerwanie biegu przedawnienia przez wierzyciela…………………………..489

5.3.3. Przerwanie biegu przedawnienia przez dłużnika

(przez uznanie roszczenia)………………………………………………………………….490

5.4. Zawieszenie biegu przedawnienia……………………………………………………………….490

5.4.1. Charakterystyka ogólna………………………………………………………………………491

5.4.2. Zawieszenie biegu przedawnienia spowodowane przyczynami

o charakterze rodzinnym…………………………………………………………………….491

5.4.3. Zawieszenie biegu przedawnienia roszczeń z powodu siły wyższej….492

5.5. Wstrzymanie zakończenia biegu przedawnienia………………………………………….492

6. Zakończenie biegu przedawnienia……………………………………………………………………..493

Rozdział XVI

Terminy prekluzyjne, czyli zawite…………………………………………………………………………….495

1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………………………….495

2. Przedmiot terminów zawitych……………………………………………………………………………496

3. Podstawowe rodzaje terminów zawitych……………………………………………………………497

4. Upływ terminu zawitego a losy praw powiązanych

z prawem głównym…………………………………………………………………………………………….498

5. Czy dopuszczalne jest łagodzenie skutków upływu terminu zawitego

przez stosowanie per analogiam przepisów o przerwaniu, zawieszeniu

lub wstrzymaniu zakończenia biegu przedawnienia?…………………………………………498

6. Dopuszczalność uchylenia skutków upływu terminu zawitego

przez odwołanie się do konstrukcji nadużycia

prawa podmiotowego (art. 5 k.c.)………………………………………………………………………..499

Część szósta

PODSTAWY SYSTEMU OCHRONY INSTYTUCJONALNEJ

PRYWATNYCH PRAW PODMIOTOWYCH…………………………………………………………….501

Rozdział XVII

Ochrona własna prywatnych praw podmiotowych na tle systemu środków

instytucjonalno-prawnych…………………………………………………………………………………………503

1. Pojęcie ochrony prywatnych praw podmiotowych…………………………………………….503

2. Podstawowe rodzaje ochrony prywatnych praw podmiotowych………………………504

3. Ochrona własna praw podmiotowych w granicach obowiązującego prawa………505

3.1. Pojęcie i rodzaje ochrony własnej………………………………………………………………..505

3.2. Samoobrona jako ochrona prewencyjna praw podmiotowych

przed grożącym niebezpieczeństwem…………………………………………………………506

3.2.1. Pojęcie…………………………………………………………………………………………………506

3.2.2. Obrona konieczna……………………………………………………………………………….507

3.2.3. Stan wyższej konieczności………………………………………………………………….508

3.3. Samopomoc jako ochrona naprawcza naruszonego

prawa podmiotowego………………………………………………………………………………….509

Rozdział XVIII

Ochrona pozasądowa, czyli alternatywne wobec postępowania sądowego

procedury rozwiązywania sporów prywatnoprawnych…………………………………………..511

1. Mediacja jako rozwiązywanie sporów drogą negocjacji

prowadzących do ugody…………………………………………………………………………………….511

1.1. Uwagi ogólne………………………………………………………………………………………………511

1.2. Podstawy prawne………………………………………………………………………………………..513

1.3. Dopuszczalność i rodzaje mediacji………………………………………………………………514

1.4. Mediator………………………………………………………………………………………………………515

1.5. Umowa o mediację………………………………………………………………………………………516

1.6. Przebieg postępowania mediacyjnego…………………………………………………………517

1.7. Odpowiedzialność cywilna mediatora………………………………………………………..517

1.8. Ugoda zawarta przed mediatorem………………………………………………………………517

2. Sąd arbitrażowy (polubowny)…………………………………………………………………………….518

2.1. Istota sądownictwa arbitrażowego (polubownego) na tle mediacji……………..518

2.2. Rodzaje sądownictwa arbitrażowego (polubownego)…………………………………519

2.3. Źródła prawa o sądownictwie polubownym (arbitrażu)……………………………..520

2.4. Umowa arbitrażowa, czyli zapis na sąd polubowny

jako podstawa jurysdykcji……………………………………………………………………………521

2.5. Zakres przedmiotowy spraw objętych tzw. zdatnością arbitrażową……………522

2.6. Arbitrzy jako sędziowie prywatni………………………………………………………………..522

2.7. Postępowanie przed sądem arbitrażowym………………………………………………….523

2.8. Orzeczenia sądu polubownego……………………………………………………………………523

2.9. Ugoda przed sądem polubownym………………………………………………………………524

2.10. Współdziałanie między sądem polubownym a sądem powszechnym………..524

2.11. Kontrola sądu polubownego przez sąd powszechny…………………………………..525

2.12. Uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego

lub ugody przed nim zawartej…………………………………………………………………….525

2.13. Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego………………………………………….525

Rozdział XIX

Ochrona prywatnych praw podmiotowych przed sądem powszechnym………………..527

1. Charakterystyka ogólna ochrony sądowej prywatnych praw podmiotowych……528

1.1. Prawo do sądu powszechnego (państwowego) jako prawo podmiotowe

człowieka (jednostki)…………………………………………………………………………………..528

1.2. Ochrona prywatnych praw podmiotowych przed wyspecjalizowanymi

organami sądowymi…………………………………………………………………………………….529

1.3. Skarga konstytucyjna…………………………………………………………………………………..530

1.4. Ochrona prywatnych praw podmiotowych w elektronicznym

postępowaniu sądowym……………………………………………………………………………..531

2. Powództwo jako podstawa ochrony prywatnych praw podmiotowych

w postępowaniu przed sądem powszechnym (państwowym)…………………………..533

3. Sprawiedliwość proceduralna jako podstawowa idea współczesnej

procedury sądowej……………………………………………………………………………………………..535

3.1. Pojęcie………………………………………………………………………………………………………….535

3.2. Jurysdykcja ogólna………………………………………………………………………………………535

3.3. Jurysdykcja inherentna sądu……………………………………………………………………….536

3.4. Nadużycie praw procesowych (procedury sądowej)…………………………………..537

3.5. Dyskursywne (argumentacyjne) ustalenie stanu faktycznego.

i normy prawnej (konkretnej i indywidualnej)……………………………………………538

3.5.1. Dyskurs sądowy………………………………………………………………………………….538

Rozdział XX

Ochrona prywatnych praw podmiotowych w postępowaniu przed organami

międzynarodowymi……………………………………………………………………………………………………539

1. Subsydiarność ochrony prywatnych praw podmiotowych

przed organami międzynarodowymi wobec ochrony krajowej………………………….539

2. Skarga indywidualna do Komitetu Praw Człowieka w Genewie………………………..540

3. Skarga indywidualna do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

w Strasburgu……………………………………………………………………………………………………….541

4. Skarga do Trybunału Sprawiedliwości UE w Luksemburgu

(Sądu Pierwszej Instancji)……………………………………………………………………………………543

4.1. Zakres możliwości powoływania się przez podmioty prywatne

na prawo unijne (wspólnotowe) w ramach postępowania

przed sądem krajowym……………………………………………………………………………….543

4.2. Dopuszczalność wnoszenia skarg indywidualnych przez podmioty

prywatne do ETS (Sądu Pierwszej Instancji)……………………………………………….544

Wykaz skrótóW

akty prawne

CFR – Common Frame of Reference, Wspólny System Odniesienia

DCFR – Draft Common Frame of Reference, Projekt Wspólnego Systemu Odniesienia. Zasady, definicje i modele europejskiego prawa prywatnego, www.law-net.eu

k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16,

poz. 93 z późn. zm.)

k.p. – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U.

z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.)

k.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego

(Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.)

k.p.k. – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego

(Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.)

k.r.o. – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy

(Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.)

k.s.h. – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych

(Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.)

Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U.

Nr 78, poz. 483 z późn. zm.)

p.a.s.c. – ustawa z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego

(tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264)

p.w.p. – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej

(tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.)

PECL – Principles of European Contract Law, Zasady Europejskiego Prawa

Umów, www.frontpage.cbs.dk/law/commision on european contract law

PEECL – Principles of the Existing EC Contract Law, Zasady Obowiązującego

Prawa Umów

TEWG – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Dz. Urz.

WE C 191 z 29.07.1992, s. 5)

TFUE – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83

z 30.03.2010, s. 51)

TUE – Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13)

TWE – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. WE C 340

z 10.11.1997, s. 145)

u.k.w.h. – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.)

u.p.e. – ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U.

Nr 130, poz. 1450 z późn. zm.)

u.z.n.k. – ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.)

czasopisma i publikatory

Dz. U. – Dziennik Ustaw

Dz. Urz. WE/UE – Dziennik Urzędy Wspólnoty Europejskiej/Unii Europejskiej

KPP – Kwartalnik Prawa Prywatnego

NP – Nowe Prawo

OSN – Orzecznictwo Sądu Najwyższego

OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich [Orzecznictwo Sądów Polskich

(1921–1939), Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych

(1957–1989), Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990)]

OTK – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

PiP – Państwo i Prawo

PL – Przegląd Legislacyjny

PP – Przegląd Podatkowy

PPH – Przegląd Prawa Handlowego

PS – Przegląd Sądowy

RPEiS – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny

SC – Studia Cywilistyczne

SP – Studia Prawnicze

SPP – Studia Prawa Prywatnego

TPP – Transformacje Prawa Prywatnego

Organy orzekające

ETPC – Europejski Trybunał Praw Człowieka

ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie TS UE)

NSA – Naczelny Sąd Administracyjny

SA – Sąd Apelacyjny

SN – Sąd Najwyższy

SPI – Sąd Pierwszej Instancji

TS UE – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dawniej ETS)

UNIDROIT – International Institut for Unification of Private Law, Międzynarodowy

Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego,www.unidroit.org/english/principles/contracts/principles2004/translations/blackletter2004-polish.pdf

Wykaz podstaWoWej literatury

Systemy

Safjan M. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna, t. 1, Warszawa 2007

Radwański Z. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna, t. 2, Warszawa 2002, oraz Suplement, Warszawa 2004

podręczniki

BrzozowskiA.,KocotW.J., Skowrońska-Bocian E., Prawo cywilne – część ogólna,Warszawa 2010

Doliwa A., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2004

Ernst U., Rachwał A., Zoll F., Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2011

Grzybowski S., Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1985

Łętowska E., Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1994

Kawałko A., Witczak H., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2006

Radwański Z., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2009

Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne – zarys części ogólnej, Warszawa 2001

Ziemianin B., Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 1999

Komentarze

Dmowski S., Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna,

Warszawa 2006

Gniewek E. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2006

Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2005

Pyziak-Szafnicka M. (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009

charakterystyka OGÓLNA prawa prywatnego

Rozdział I

prawo prywatne jako gałąź prawa

O Kooperacyjnej (Nie Władczej) metodzie regulacji

Stosunków Społecznych

Literatura:Z.Brodecki,A.N.Nawrot, Świątynia w cyberkulturze – technologie cyfrowe i prawo w społeczeństwie wiedzy, Gdańsk 2007; R. Dworkin, Justice for Hedgehogs, Cambridge 2011;

tenże,Imperium prawa,Warszawa 2006;tenże, Biorąc prawa poważnie,Warszawa 1998; L. Fuller,

Moralność prawa, Warszawa 1978; J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu

wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego,Warszawa 2005;H.L.A.Hart, Pojęcie

prawa, Warszawa 1998; I.C. Kamiński, Słuszność i prawo. Szkic prawnoporównawczy, Kraków

2003; S.J.Karolak, Sprawiedliwość. Sens prawa. Eseje,Kraków2005;J.M.Kelly, Historia zachodniej

teorii prawa, Kraków 2006; J. Leszczyński, Prawo a sfera prywatna i sfera publiczna (w:) H. Rot

(red.), Prawo i prawoznawstwo wobec zmian społecznych, Wrocław 1990; E. Łętowska, Podstawy

prawa cywilnego, Warszawa 1990; A. Kozak Postnowoczesne koncepcje prawa (w:) Zagadnienia

teorii i filozofii prawa. Ponowoczesność, Wrocław 2007; J. Nowacki, Prawo publiczne – prawo

prywatne, Katowice 1992; G. Radbruch, Filozofia prawa, Warszawa 2009; T. Pietrzykowski,

Wyzwania moralne. Etyczne problemy prawa, Katowice 2010; Z. Radwański, Pojęcie prawa cywilnego w świetle kodeksu cywilnego (uwagi de lege lata i de lege ferenda) (w:) Polskie prawo prywatne

w dobie przemian. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Jerzemu Młynarczykowi, Gdańsk 2005;

tenże,Założenia dalszych prac kodyfikacyjnych na obszarze prawa cywilnego, PiP 2004, z. 3;H.Rot,

Problem dychotomii prawa publicznego i prywatnego, Przegląd Prawa i Administracji 1976, nr 7;

J. Raz, Autorytet prawa. Eseje o prawie i moralności, Warszawa 2000; M. Safjan, Pojęcie i systematyka prawa prywatnego (w:) M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. I, Prawo cywilne

– część ogólna,Warszawa 2007;A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego,Warszawa 1998;

M.Weber, Gospodarka ispołeczeństwo,Warszawa 2002; S.Włodyka,Problem struktury prawa, PiP

1995, z. 4; Z. Ziembiński, Szkice z metodologii szczegółowych nauk prawnych,Warszawa–Poznań

1983; J. Zajadło (red.), Fascynujące ścieżki filozofii prawa, Warszawa 2007.

1. pojęcie

Prawo prywatne, określane siłą kontynentalnej tradycji prawnej – sięgającej czasów

imperium rzymskiego – mianem prawa cywilnego (ius proprium civium Romanorum) jest

– w ujęciu słabnącego współcześnie pozytywizmu prawniczego – komplementarną wobec prawa publicznego (obywatel – organ publiczny) gałęzią krajowego systemu prawnego

o własnej logice wewnętrznej, która nie ogranicza się dziś do zamkniętego świata norm

prawnych (racjonalności formalnej), lecz otwiera się coraz szerzej na uniwersalne wartości

świata zachodniego (racjonalność aksjologiczną), wśród których dominuje globalna już

idea praw człowieka, oddziałująca na pojmowanie prywatnych praw podmiotowych.

Tendencje doktrynalne: podział na prawo prywatne i prawo publiczne, który sięga czasów

rzymskich (Digesta, Ulpian) i akcentuje odrębność ochrony interesów jednostkowych (osób prywatnych), powiązanych ściśle z rynkiem, oraz interesu społeczeństwa (interesu publicznego), związanego

z kulturą, podlega w czasach współczesnych „erozji”, gdyż procesy europeizacji (globalizacji) osłabiają

pozytywistyczną teorię centralnego (hierarchicznego) systemu prawnego, zorganizowanego w gałę-

zie prawa, na rzecz modelu multicentrycznego, składającego się z wielości mikrosystemów (prawo

unijne, prawo traktatowe, prawo handlu elektronicznego).

Od czasów najdawniejszych ogólną ideą prawa prywatnego, będącego immanentnym składnikiem europejskiej kultury prawnej, jest kształtowanie dobrostanu społecznego

w harmonii z wartościami moralnymi społeczeństwa, a w szczególności urzeczywistnianie

sprawiedliwego (uczciwego) ładu w racjonalnym społeczeństwie rynkowym, którego

podmioty dokonują wymiany dóbr i usług, kierując się własnym interesem. Sprawiedliwość

(słuszność) jako tradycyjny fundament prawa prywatnego (ius ars boni et aequi) ucieleśnia

Zestaw odwiecznych ludzkich wartości (równość, wolność, efektywność, bezpieczeństwo),

których treść i wzajemny związek ustala sędzia w procesie stosowania (interpretacji)

prawa prywatnego.

Tendencje doktrynalne: słuszność (prawość, uczciwość), jako wartość pierwotna względem

prawa, akcentowana już w czasach rzymskich przez Ulpiana (D.1.1.10,1), który wskazywał, że nakazami prawa jest żyć uczciwie (honeste vivere), nie czynić drugiemu szkody (alterum non laedere) oraz

oddać każdemu to, co jest jego (suum quique tribuere), jest aprobowana współcześnie nie tylko przez

zwolenników tzw. nowego naturalizmu jak R. Dworkin czy J. Finnis, lecz także przez stronników

tzw. miękkiego (inkluzyjnego) pozytywizmu jak J. Raz czy N. McCornick, którzy przyjmują, że racjonalne prawo powinno mieć etyczne podstawy.

Prawo prywatne” jako tradycyjna gałąź prawa, stanowiąca kulturową tarczę ochronną

wobec drapieżnej natury homo economicus, zawiera zespół norm prawnych (zasad ireguł),

służących kształtowaniu w praktyce sprawiedliwego (słusznego) ładu w racjonalnym społeczeństwie rynkowym (dobrostanu społecznego) drogą ochrony prywatnych interesów

(korzyści), w harmonii z interesem społecznym (normami moralnymi), gdyż tylko prawo

mające etyczne podstawy może być efektywne (skuteczne). Normy prawa prywatnego

chronią uczciwe „reguły gry” interesów prywatnych, wskazując w szczególności, jak

rozstrzygać konflikty interesów w zgodzie z zasadami (wartościami), a więc dążyć do

efektywności ekonomicznej, nie krzywdząc innych, zwłaszcza słabszych.

Tendencje doktrynalne: przez „interesy prywatne” ściśle powiązane z rynkiem, które są motorem nawiązywania relacji prawnych między autonomicznymi podmiotami (osobami fizycznymi oraz

osobami prawnymi), rozumie się na ogół subiektywnie odczuwalne potrzeby określonego zachowania (działania lub zaniechania), wywołane chęcią osiągnięcia jakiejś korzyści (zysku). Przedmiotem

interesu jest dobro (materialne lub niematerialne) służące zaspokajaniu potrzeb własnych jednostki.

Podstawową grupą interesów są interesy majątkowe rozumiane jako korzyści materialne, lecz stale

rozszerza się sfera interesów niemajątkowych (tzw. interesów idealnych), które są chronione prawnie jako dobra osobiste (np. cześć, wizerunek) czy dobra niematerialne (np. utwory literackie lub

naukowe, wynalazki), aczkolwiek pozostają one w określonym związku z interesami majątkowymi

(np. komercjalizacja dóbr osobistych, honorarium jako składnik praw autorskich).

Ochrona prywatnych interesów (praw podmiotowych) w harmonii z interesem społecznym, jako szczególny cel prawa prywatnego, dokonuje się przy użyciu nie mniej szczególnej metody regulacji stosunków społecznych, nazywanej kooperacyjną (niewładczą)lub

cywilnoprawną, która zakłada wzajemną autonomiczność i równorzędność podmiotów.